10. SINIF • TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI • 1. TEMA

Sözün Ezgisi — 145 Klasik Yazılı Sorusu + 30 Metne Dayalı Soru

7 konu başlığı, 145 açık uçlu soru ve her soruya özel açıklamalı cevap. MEB 10. sınıf kitabının 1. teması (s. 10–83) temel alınarak hazırlanmıştır. Öğretmenler soruları işaretleyip yalnız seçtiklerini yazdırabilir; öğrenciler cevapları tek tek açarak çalışabilir.

Cevaplar örnek değerlendirme ölçütleridir; eş değer ve metne dayalı gerekçeli yanıtlar kabul edilebilir. Mercan Kız dinleme/izleme soruları öğretmenin dinlettiği özgün metin üzerinden değerlendirilmelidir.

← 1. Tema Ders Notlarına Dön

0 soru seçildi

1. Sözlü kültür, gelenek ve dilin değişimi (20 soru)

1. Sözlü kültür nedir? İki işlevini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Toplumun kuşaktan kuşağa sözle aktardığı ortak birikimdir; kültürel belleği korur ve değerlerle deneyimleri yeni kuşaklara taşır. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

2. Sözlü kültür ürünlerinin akılda kalıcılığını sağlayan üç unsur yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

Ritim, ezgi ve tekrar; ayrıca kafiye, tekerleme ve kalıplaşmış ifadeler destekler. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

3. Anonim ürün ne demektir? Her türkünün anonim olup olmadığını tartışınız.

Açıklamalı cevabı göster

Yaratıcısı belli olmayan veya zamanla ortaklaşmış üründür. Türkülerin çoğu anonimdir; söyleyeni/bestecisi bilinen türküler de vardır. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

4. Varyantı tanımlayıp niçin oluştuğunu açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Aynı ürünün farklı biçimde aktarılan örneğidir; anlatıcı, yöre, zaman, hafıza, ağız ve yeni yorumlar etkiler. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

5. Gelenek ile değişim arasındaki ilişkiyi örnekle açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Gelenek aynı kalıpların körü körüne tekrarından ibaret değildir; türkü ezgisi veya sözleri yörede değişse de yaşatılabilir. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

6. Sözlü ve yazılı kültürün aktarım bakımından bir benzerliğini, bir farkını yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

İkisi de kültürel mirası taşır; sözlü kültürde anlatıcı/performans değişkenliği fazla, yazılıda metin daha sabittir. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

7. Kopuzun sözlü Türk edebiyatındaki yerini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Ozanın ezgili şiir ve anlatı söyleyişine eşlik eden çalgıdır; söz ve müziğin birlikteliğini gösterir. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

8. Ozan, kam ve baksı adlarının koşuk geleneğiyle bağlantısını kurunuz.

Açıklamalı cevabı göster

İslamiyet öncesi sözlü kültürde şiir ve ezgili söyleyişle ilişkilendirilen icracı adlarıdır. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

9. Türklerin tarihî yaşamının sözlü şiirlerin içeriğini nasıl etkilediğini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Göç, hayvancılık, doğa ve mücadele tecrübesi doğa, yiğitlik, at ve sürü imgelerini öne çıkarır. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

10. Sözlü geleneğin toplum kimliği üzerindeki etkisini gerekçelendiriniz.

Açıklamalı cevabı göster

Ortak dil, değer, ezgi ve anlatıları hatırlatır; topluluk bağını ve tarih bilincini pekiştirir. Türküler, destanlar, masallar ve atasözleri bir toplumun ortak hafızasını oluşturur. Örneğin kahramanlık destanları geçmiş mücadeleleri hatırlatır, türküler de ortak acı ve sevinçleri yaşatır. Bu eserler yeni kuşaklara aktarıldıkça aidiyet duygusu, millî birlik ve kültürel süreklilik güçlenir.

11. Sav, sagu ve koşuğun birbirinden farklarını belirtiniz.

Açıklamalı cevabı göster

Sav özlü öğüt/atasözü; sagu ölenin ardından üzüntüyü anlatan şiir; koşuk toy ve eğlencelerde ezgili şiirdir. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

12. Dede Korkut Hikâyelerinin iki gelenek arasında köprü sayılmasının sebebini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Destansı kahramanlık ve sözlü unsurları anlatıya/halk hikâyesine taşımasıdır. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

13. Meddah ile Karagöz'ü anlatım ortamı bakımından karşılaştırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Meddah tek anlatıcı ve taklit üzerinden hikâye sunar; Karagöz perde/gölge figürleri ve karşılıklı diyalogla oynanır. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

14. Âşıklık geleneğinde ezgi ile söz nasıl ilişkilidir?

Açıklamalı cevabı göster

Âşık saz eşliğinde duygu ve anlatısını sunar; ezgi vurgu, duygu ve hatırlanabilirliği artırır. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

15. Sözlü ürünlerin dijital ortamda korunmasının iki yararını ve bir riskini yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

Kayıt ve yaygın erişim sağlar; bağlamın kaybolması, kaynak belirtmeme veya yanlış aktarım risktir. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

16. 'Sözlü kültür durağandır.' yargısını tartışınız.

Açıklamalı cevabı göster

Yanlıştır; yeni şartlarda varyant, yeni icra ve teknolojik aktarımla dönüşebilir. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

17. Kitapta verilen yaşıl-yeşil örneği neyi gösterir?

Açıklamalı cevabı göster

Sözcük biçiminde ses değişimleri yaşanırken anlamın aynı kalabileceğini gösterir. 'Yaşıl' sözcüğünün 'yeşil' biçimine dönüşmesi, sözcüğün ses yapısı değişse de renk anlamının yaşayabildiğini gösterir.

18. Tag-dağ ve buka-boğa dönüşümlerini sözlü kültürle ilişkilendiriniz.

Açıklamalı cevabı göster

Seslerin zamanla değiştiği, eski metinler aracılığıyla dilin tarihsel gelişiminin izlenebildiği görülür. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

19. Edgü–eygü–eyü–iyi zinciri nasıl bir dil olgusunu örnekler?

Açıklamalı cevabı göster

Türkçe bir kelimenin dönemler boyunca ses ve yazılış değişimi geçirmesini gösterir. Zincirde sözcüğün sesi ve yazılışı yüzyıllar boyunca değişirken temel anlamını koruduğu görülür.

20. Geleneksel bir türküyü derlerken uyulması gereken üç etik ilkeyi açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Kaynak kişiyi ve yöreyi belirtmek, izin almak, özgün icrayı çarpıtmadan kayıt altına almak. Yanıtta tarihsel aktarımın yalnız bilgi saklamak değil, toplumun ortak duygu ve değerlerini yaşatmak olduğunu da belirtmek gerekir.

2. Şiir bilgisi ve ahenk (20 soru)

21. Şiiri düzyazıdan ayıran iki özellik açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

İmge/çağrışım örgüsü ve ölçü, ses, ritim gibi ahenk düzeninin belirgin kullanılmasıdır; düzyazıda da şiirsellik olabilir. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

22. Konu ve tema farkını bir örnekle gösteriniz.

Açıklamalı cevabı göster

Konu somut anlatılan durumdur (baharın gelişi); tema soyut çekirdek duygu/kavramdır (doğa sevgisi). Örneğin baharın gelişi konu, doğanın canlanması ve doğa sevgisi temadır. Tema soyut yargıya, konu anlatılan somut duruma karşılık gelir.

23. Ahenk, ritim ve ezgiyi birbirinden ayırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Ahenk kulağa hoş gelen ses düzeni; ritim vurgu, durak ve ses tekrarlarının düzeni; ezgi müzikal ses dizisidir. Ahenk şiirdeki genel ses uyumudur; ritim düzenli ses, vurgu ve durak örüntüsüdür; ezgi melodik ses dizisidir. Bir şiirde ritim bulunması onun mutlaka müzikle seslendirildiği anlamına gelmez.

24. Nazım birimi nedir? Dörtlük ve beyit örneği veriniz.

Açıklamalı cevabı göster

Şiirin anlam ve biçimsel birimi olan dize topluluğudur; dört dize dörtlük, iki dize beyittir. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

25. Hece ölçüsü nasıl bulunur?

Açıklamalı cevabı göster

Her dizedeki heceler sayılır, düzenli eşitlik varsa kullanılan hece kalıbı belirlenir. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

26. Aruz ile hece ölçüsünün temel farkı nedir?

Açıklamalı cevabı göster

Hece ölçüsü hece sayısı eşitliğine, aruz hecelerin açık/kapalı yani ses değerine dayalı kalıba dayanır. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

27. Serbest ölçü ne demektir?

Açıklamalı cevabı göster

Zorunlu hece sayısı veya aruz kalıbına bağlı olmayan şiir düzenidir; ahenksiz olmak zorunda değildir. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

28. Kafiye ile redif ayrımında hangi ölçüt esas alınır?

Açıklamalı cevabı göster

Tekrarlanan seslerin sözcük/ek olarak aynı anlam ve görevde olup olmadığına bakılır; redif ayrıldıktan sonra uyak belirlenir. Önce aynı görev ve anlamı taşıyan tekrarlar redif olarak ayrılır; bunların öncesinde kalan görevce farklı benzer sesler uyak açısından değerlendirilir.

29. Yarım, tam ve zengin kafiyeyi karşılaştırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Sırasıyla bir, iki ve en az üç ses benzerliği bulunur; görev ve anlam özdeşliği redif olabilir. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

30. Cinaslı kafiyenin ayırt edici özelliği nedir?

Açıklamalı cevabı göster

Sesçe/yazılışça aynı, anlamları farklı kelimelerin oluşturduğu uyaktır. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

31. Aliterasyon nedir? Şiire katkısını açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Ünsüzlerin belirgin tekrarıdır; ses etkisi, ritim ve anlam vurgusu oluşturur. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

32. Asonans nedir? Şiire katkısını açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Ünlü seslerin tekrarıdır; müzikal akışı ve duygusal tonu destekler. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

33. Nakarat ile kavuştak arasında nasıl bir ilişki vardır?

Açıklamalı cevabı göster

Tekrarlanan dize/bölüme nakarat; halk şiiri/türkü bağlamında kavuştak denir. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

34. Şiir dilindeki imge ve sembol kavramlarını ayırınız.

Açıklamalı cevabı göster

İmge özgün tasarım ve duyusal çağrışım; sembol bir duygu/düşünceyi temsil eden göstergedir. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

35. Açık ve örtük ileti için ayrı ayrı örnek kurunuz.

Açıklamalı cevabı göster

Açık: 'Bahar geldi.' Örtük: yeşeren doğa üzerinden yeniden doğuş/umut sezdirilmesi. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

36. İkilemelerin şiirdeki işlevlerini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Anlamı pekiştirir, hareket ve süreklilik izlenimi verir, ses/ritim düzenini güçlendirir. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

37. Ses tekrarlarının her zaman kafiye olup olmadığını gerekçelendiriniz.

Açıklamalı cevabı göster

Hayır; kafiye dize sonundaki uygun ses benzerliğidir. Dize içindeki ses tekrarları aliterasyon/asonans olabilir. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

38. Bir şiirde tema ile ahenk nasıl ilişkilendirilir?

Açıklamalı cevabı göster

Hızlı tekrarlar coşkuyu, yumuşak ses ve duraklar hüznü vb. destekleyebilir; yorum metin kanıtıyla yapılmalıdır. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

39. Mahlas/tapşırma nedir, genellikle nerede görülür?

Açıklamalı cevabı göster

Şairin şiirde kullandığı takma ad/kimlik bildirimidir; halk şiirinde sıklıkla son dörtlükte bulunur. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

40. Şiirin yorumu yapılırken yalnız ses özellikleri neden yeterli değildir?

Açıklamalı cevabı göster

Anlam, bağlam, dönem, anlatıcı, imge ve dil seçimiyle birlikte değerlendirmek gerekir. Yanıtı güçlendirmek için ilgili kavramın şiirde hangi ses veya anlam etkisini yarattığı bir örnekle gösterilmelidir.

3. Koşuk, koşma ve dönem karşılaştırması (20 soru)

41. Koşuk türünün söylendiği ortamları yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

Toylarda, şenliklerde, ziyafetlerde ve zafer sonrası kutlamalarda kopuz eşliğinde. Bu ortamlar koşuğun topluluk önünde söz ve müzik birlikteliğiyle icra edildiğini gösterir.

42. Koşuğun tipik nazım birimi, ölçüsü ve uyak örgüsünü belirtiniz.

Açıklamalı cevabı göster

Dörtlük; çoğunlukla 7, 8 veya 11 heceli; aaab, cccb, dddb uyak örgüsü. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

43. Koşuklarda işlenen üç yaygın konuyu yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

Doğa, aşk, yiğitlik. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

44. MEB kitabındaki bahar konulu koşuğun temasını açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Doğanın canlanması ve doğa sevgisi; yağmur, karların erimesi, yeşerme, çiçek ve hayvan hareketleriyle kurulur. Örneğin karların erimesi, çiçeklerin açması ve hayvanların hareketlenmesi mevsimin canlanmasını somutlaştırır.

45. Kitaptaki koşukta yağmur, bulut ve sellerin peş peşe anılmasının etkisi nedir?

Açıklamalı cevabı göster

Mevsim dönüşümünün canlı ve hareketli görüntüsünü kurar; ritmi ve coşkuyu artırır. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

46. Koşukta hayvanların anlatılması dönemin yaşamına dair ne düşündürür?

Açıklamalı cevabı göster

Doğa, hayvancılık, yayla ve sürülerle yakın ilişki kurulduğunu düşündürür; metinden gerekçe verilmelidir. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

47. Koşukta renk bildiren sözcüklerin anlatıma katkısını açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Mevsimin canlılığını görselleştirir ve betimlemeyi somutlaştırır. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

48. Koşuk ile koşma arasında üç ortak özellik sıralayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Dörtlük, hece, ezgili sözlü şiir, doğa/sevgi temaları ve benzer uyak örgüsü. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

49. Koşuk ile koşmanın dönem ve icracı bakımından iki farkını yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

Koşuk İslamiyet öncesi ozan/kam/baksı; koşma âşık şiiri içinde saz şairlerince söylenir. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

50. Güzelleme ile koçaklamayı ayırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Güzelleme sevgi/güzellik/doğa; koçaklama yiğitlik/kahramanlık anlatır. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

51. Taşlama ile ağıt arasındaki fark nedir?

Açıklamalı cevabı göster

Taşlama kusur/toplumsal aksaklık eleştirir; ağıt kayıp/ölüm acısını işler. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

52. Karacaoğlan'ın şiirlerinde öne çıkan temaları belirtiniz.

Açıklamalı cevabı göster

Aşk, doğa, ayrılık, sıla/gurbet ve ölüm. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

53. Koşmada mahlas kullanımının şair-eser ilişkisine katkısı nedir?

Açıklamalı cevabı göster

Şairin kimliğini ve şiirin söyleyicisini göstererek âşık geleneğindeki aidiyeti belirginleştirir. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

54. Koşukla Ziya Gökalp'in Lisan şiirinin yazılış amaçlarını karşılaştırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Koşuk doğayı ve mevsim coşkusunu sezdirirken Lisan dil ve Türkçenin kullanımına ilişkin düşünce/öğüt verir. Koşukta mevsimsel dönüşüm betimlenirken Ziya Gökalp'in 'Lisan' şiirinde dil ve Türkçenin kullanımı üzerine düşünce aktarılır.

55. Koşukla daha yeni şiirleri karşılaştırırken dil değişimine ilişkin çıkarım yapınız.

Açıklamalı cevabı göster

Sözcükler/sesler/dil yapısı değişirken doğa, sevgi gibi temalar dönemler arasında sürebilir. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

56. Sözlü koşukta tekrarlı ses düzeninin belleğe katkısını açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Ezgili ve kalıplı söyleyiş metnin hatırlanmasını, icra edilmesini ve aktarılmasını kolaylaştırır. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

57. 'Koşuk yalnız kahramanlık anlatır.' yargısını düzeltiniz.

Açıklamalı cevabı göster

Yanlıştır; doğa ve aşk da işlenir, kitabın ana koşuğu bahar tasviridir. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

58. Kitaptaki koşuğu düzyazı doğa betimlemesinden ayıran yönleri açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Dörtlük örgüsü, ses tekrarları, hece ve yoğun çağrışımlı dil. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

59. Âşık Ruhsatî'nin 'deli gönül' seslenişinin anlatım etkisini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

İç konuşmaya ve kişileştirilen gönle yönelen doğrudan hitap şiire içtenlik ve öğüt tonu verir. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

60. Sagu ile ağıtın ortak ve farklı yanlarını yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

İkisi de ölüm/kayıp acısına yönelir; sagu İslamiyet öncesi, ağıt farklı dönemlerde kullanılan adlandırmadır. Değerlendirmede şiirlerin ait oldukları dönem, söyleyiş ortamı ve biçim özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

4. Türkü, Turnalar ve varyant (20 soru)

61. Türküyü tanımlayıp ölçüsüne ilişkin genel bilgi veriniz.

Açıklamalı cevabı göster

Söz ve ezginin birleştiği halk şiiridir; genellikle 7, 8, 11'li hece kalıpları kullanılır. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

62. Türküde bent ve kavuştak hangi görevleri görür?

Açıklamalı cevabı göster

Bent konunun geliştiği bölüm; kavuştak tekrar edilen bağlama/nakarat kısmıdır. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

63. Türkülerin doğuşuna kaynak olan toplumsal olaylardan üç örnek yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

Savaş, göç, afet, sevda/ayrılık ve kahramanlık olayları. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

64. Türkülerin geçmişte ve bugün yayılma yollarını karşılaştırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Geçmişte göç, asker, gezgin âşık, kervan; bugün bunlara kayıt, yayın ve dijital paylaşım eklenir. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

65. Bir türkünün farklı yörelerde başka sözlerle söylenmesini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Varyantlaşmadır; icracı ve yerel kültürün etkisiyle metin ve ezgi farklılaşır. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

66. Türkülerin uzun ömürlü olmasında hangi etkenler önemlidir?

Açıklamalı cevabı göster

Toplumca paylaşılan güçlü duygu/olay, etkili ezgi ve tekrar/aktarılabilirlik. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

67. Turnalar türküsünün konusu ve temasını ayrı ayrı yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

Konu uzaktaki sevdiğinden turnalar aracılığıyla haber almak isteme; tema özlem, ayrılık ve sevgi. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

68. Turnanın bu türküdeki sembolik görevini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Haberci olmayı, uzaklığı, göçü ve kavuşma umudunu simgeler. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

69. Turnalar türküsünde yaralı kuş görüntüsünün çağrıştırdığı duygu nedir?

Açıklamalı cevabı göster

Acı, kırılganlık ve ayrılık duygusunu güçlendirir. Turnalar türküsünde turna kuşu uzaktaki sevgiliye haber ulaştırma hayaliyle bağlantılıdır; bu nedenle hasret temasını sembolik olarak taşır.

70. Turnalar'da avcının tuzağından söz edilmesi ne işe yarar?

Açıklamalı cevabı göster

Tehlike ve korunma uyarısını artırır; sevgiyle kaygıyı birleştirir. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

71. Turnalar'daki 'katar katar' tekrarının iki işlevini belirtiniz.

Açıklamalı cevabı göster

Turnaların sürü hâlini gösterir; ezgi, süreklilik ve ritmi pekiştirir. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

72. Turnalar'daki 'eğrim eğrim' sözünün anlatıma katkısı nedir?

Açıklamalı cevabı göster

Uçuşun kıvrımlı hareketini sezdirir, ses uyumunu güçlendirir. 'Katar katar' kuşların sıralanışını, 'eğrim eğrim' kıvrımlı hareketini gösterir; ikisi de türküye ses ritmi kazandırır.

73. 'Nâme' ve 'Mevlâ' sözcüklerinin türkü bağlamındaki anlamını yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

Nâme mektup, Mevlâ Tanrı/Yaratıcıdır. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

74. 'Kanadın altına nâme sarayım' ifadesindeki hayali açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Turnayı haber taşıyan bir varlık gibi düşünme ve sevdiğine ulaşma arzusudur. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

75. Turnalar'ın kavuştak bölümünün duyguya etkisini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Her bent sonunda özlemi yineleyerek yoğunlaştırır, dinleyicinin katılımını ve hatırlamasını kolaylaştırır. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

76. Turnalar ile ninniyi amaç açısından karşılaştırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Turnalar özlem/haber isteğini anlatır; ninni çocuğa seslenme, uyutma ve sevgi iletme amaçlıdır. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

77. Turnalar ile 'Nerdesin' şiirini tema bakımından karşılaştırınız.

Açıklamalı cevabı göster

İkisinde de arayış/özlem bulunabilir; biri sözlü türkü, diğeri bireysel modern şiir söyleyişidir. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

78. Türkülerde yerel söyleyişlerin korunması niçin önemlidir?

Açıklamalı cevabı göster

Yörenin dil ve kültür izlerini taşır; özgün icraya kanıt oluşturur. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

79. Aynı türkünün iki varyantını karşılaştırırken hangi ölçütlere bakarsınız?

Açıklamalı cevabı göster

Sözcükler, dize/bent sırası, kavuştak, tema, ses/ezgi, yerel söyleyiş. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

80. 'Bir türkünün sözleri değişirse kültürel değeri kalmaz.' yargısını tartışınız.

Açıklamalı cevabı göster

Mutlak doğru değildir; değişim aktarımın doğal sonucudur, yine de kaynak ve bağlam korunmalıdır. Türkü üzerine yorum yapılırken metindeki seslenmeler, sözcükler ve tekrarlanan dizelerden kanıt seçilmelidir.

5. Dil bilgisi, söz varlığı ve anlatım (20 soru)

81. İsim ile sıfatın farkını birer örnekle açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

İsim varlığı/kavramı adlandırır: bulut; sıfat ismi niteler/belirtir: mavi bulut. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

82. 'Kuru otlar' söz grubunu çözümleyiniz.

Açıklamalı cevabı göster

'Kuru' niteleme sıfatı, 'otlar' isim; sıfat tamlamasıdır. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

83. 'Dağların suyu' hangi tür tamlamadır, neden?

Açıklamalı cevabı göster

Belirtili isim tamlamasıdır; tamlayan -ın, tamlanan iyelik eki alır. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

84. 'Göl suyu' hangi tür tamlamadır, neden?

Açıklamalı cevabı göster

Belirtisiz isim tamlamasıdır; tamlayan eki yok, tamlanan iyelik eki alır. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

85. 'Sarı çiçekler' söz grubunun şiire katkısını açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Niteleme sıfatı renk ve görüntüyü somutlaştırarak doğa tasvirini güçlendirir. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

86. Özel isim ile cins isim için iki örnek veriniz.

Açıklamalı cevabı göster

Özel: Karacaoğlan, Çukurova; cins: dağ, şair. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

87. Somut isim ve soyut isim ayrımını örnekleyiniz.

Açıklamalı cevabı göster

Somut: göl, kuş; soyut: sevgi, umut. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

88. Topluluk ismini çoğul isimden ayırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Topluluk ismi tekil biçimde birden çok varlığı karşılar (sürü); çoğul isim ekle sayıca çokluk bildirir (kuşlar). Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

89. Belirtme sıfatının dört çeşidini örnekleyiniz.

Açıklamalı cevabı göster

İşaret: bu türkü; sayı: iki turna; belgisiz: bazı dizeler; soru: hangi şair. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

90. Bir belirtili isim tamlaması ile bir sıfat tamlaması kurunuz.

Açıklamalı cevabı göster

Örnek: türkünün ezgisi; hüzünlü ezgi. Öğrenci kendi geçerli örneklerini verebilir. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

91. 'Gökşin bulutlar' gibi nitelemelerin metnin anlamına etkisi nedir?

Açıklamalı cevabı göster

Renk/durum bildirerek betimlemenin canlılığını artırır. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

92. Deyimin temel özelliklerini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Kalıplaşmış söz grubudur; çoğunlukla mecaz veya özel anlam taşır, sözcükler gelişigüzel değiştirilemez. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

93. 'Bir dediğini iki etmemek' deyiminin anlamını açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Birinin istediğini geri çevirmemek, her isteğini yerine getirmek. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

94. 'Gözüne uyku girmemek' deyimini anlamıyla bir cümlede kullanınız.

Açıklamalı cevabı göster

Uyuyamamak. Örnek: 'Sınav kaygısından gözüne uyku girmedi.' Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

95. 'Bin dereden su getirmek' deyimi ne anlama gelir?

Açıklamalı cevabı göster

Birini ikna etmek için çok gerekçe ileri sürüp dil dökmek. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

96. 'İşleri yoluna koymak' deyiminin anlamını yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

İşleri düzene sokmak, gerektiği gibi yürütmek. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

97. 'Sizlere ömür' deyimi hangi durumu bildirir?

Açıklamalı cevabı göster

Birinin öldüğünü dolaylı ve kalıplaşmış yolla bildirmek. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

98. Yerel söyleyiş ile yanlış dil kullanımını niçin özdeş görmemek gerekir?

Açıklamalı cevabı göster

Ağız özellikleri kültürel/dilsel çeşitliliktir; bağlam içinde bilinçli kullanımı yanlışlık değildir. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

99. Niteleyici sözcüklerin şiir ve masalda ortak işlevini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Kişi/mekân betimlemesini belirginleştirir, zihinde görüntü kurar ve duyguyu güçlendirir. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

100. Bir metinde doğrudan ve dolaylı anlatımı nasıl ayırırsınız?

Açıklamalı cevabı göster

Doğrudan anlatım sözün olduğu gibi aktarılmasıdır; dolaylı anlatım kişinin sözünün anlatıcı diliyle iletilmesidir. Örnek, kelimenin cümledeki görevine uygun olmalı; tanım ve örneğin niçin o sınıfa girdiği açıklanmalıdır.

6. Masal, Mercan Kız ve metin çözümleme (30 soru)

101. Masalı tanımlayıp üç ayırt edici özelliğini yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

Kurmaca sözlü anlatıdır; olağanüstülük, belirsiz zaman/mekân ve öğretici-eğlendirici yön görülebilir. Masalın olaylarının kurmaca olması onun gerçek yaşamdan hiç iz taşımadığı anlamına gelmez. Gerçek yaşam değerleri olağanüstü olaylarla birlikte ele alınabilir.

102. Masalın beş bölümünü sırasıyla yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

Döşeme, serim, düğüm, çözüm, dilek. Döşeme dikkat çekici giriş, serim başlangıç durumu, düğüm çatışma, çözüm sonuca ulaşma ve dilek kapanış işlevi taşır.

103. Döşeme bölümünün işlevini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Tekerleme ve kalıp söyleyişle dinleyiciyi anlatı dünyasına hazırlar. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

104. Serim ile düğümü karşılaştırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Serimde kişiler/durum/yer tanıtılır; düğümde sorun ve çatışma gelişir. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

105. Çözüm ile dilek bölümünün görevlerini ayırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Çözümde olay sonuçlanır; dilekte kalıp iyi dilek/bitiriş yer alır. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

106. Olay örgüsü nedir? Basit olay sırasından farkını açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Olayların sebep-sonuç ve çatışma ilişkileriyle anlamlı dizilişidir; salt kronolojik liste değildir. Yalnız 'önce bu, sonra şu oldu' diye listelemek yetmez; olayların birbirine nasıl neden olduğunu ve çatışmayı nasıl değiştirdiğini göstermek gerekir.

107. Masaldaki zaman ve mekânın belirsizliği hangi anlatım etkisini sağlar?

Açıklamalı cevabı göster

Olayları belirli tarihten bağımsızlaştırır; evrensellik ve hayalî atmosfer kurar. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

108. Olağanüstü unsur ile gerçekçi unsur için örnek veriniz.

Açıklamalı cevabı göster

Olağanüstü: insanın kuşa dönüşmesi; gerçekçi: sarayda yaşama veya yolculuk. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

109. Kurmaca ile tarihî gerçekliği ayırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Kurmaca tasarlanmış dünyadır; gerçek hayattan izler taşısa bile doğrudan tarihî belge değildir. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

110. Masal anlatıcısının üslubu eseri nasıl etkiler?

Açıklamalı cevabı göster

Tonlama, tekerleme, ağız, vurgu ve doğaçlama dinleyici etkisini ve varyantları belirler. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

111. 'Masal anası' ifadesinin kültürel bağlamını açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Masal anlatma geleneğinde özellikle kadın anlatıcıların tarihî rolüne işaret eder. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

112. Masalın öğretici yönü açık nasihate mi bağlıdır? Açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Hayır; davranışların sonuçları, çatışma ve sembolik durumlar üzerinden de değer aktarabilir. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

113. Mercan Kız'ın kitabımızda hangi öğrenme alanında ele alındığını yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

Metin Tahlili-3, dinleme/izleme ana metnidir; tam metin karekodla sunulur. Bu nedenle öğrencinin verdiği olay veya kişi bilgileri gerçekten dinlediği/izlediği kaynakla doğrulanmalıdır.

114. Mercan Kız'a ilişkin kitaptaki 'testi, selvi ağacı, padişah, güvercin, saray' sözcüklerinden hareketle iki çıkarım yapınız.

Açıklamalı cevabı göster

Geleneksel/masalsı saray çevresi ve olağanüstü dönüşüm/nesne sembolizmi ihtimali; bunlar metin dinlenmeden kesin olay olarak sunulmaz. Bu sözcükler tek başına kesin olay örgüsü kanıtı değildir; dinleme metni görülmeden ayrıntılı olay sırası uydurulmamalıdır.

115. Mercan Kız'da kişinin güvercine dönüşmesini tür özellikleriyle ilişkilendiriniz.

Açıklamalı cevabı göster

Olağanüstülük ve kurmaca masal dünyasını gösterir; kitap etkinliğinde bu dönüşüme açıkça değinilir. İnsan ile kuş arasında dönüşüm, gündelik gerçeklikte görülmeyen ancak masalın kurmaca dünyasında kabul edilen bir olaydır.

116. Mercan Kız'ın şehzadeyle ilişkisinden çıkarılabilecek bir çatışma örneği nasıl kanıtlanır?

Açıklamalı cevabı göster

Dinlenen metindeki söz ve davranışlara dayanılmalıdır; kitabın alıntısında ayrılma önerisi, ikna çabası ve şehzadenin saraya dönüşü bulunur. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

117. Mercan Kız'ın duygu ve davranışlarını değerlendiren cevap nasıl yazılır?

Açıklamalı cevabı göster

Somut eylem veya konuşma örneği + nitelik + sonuç ilişkisi kurulmalıdır; kişilik yorumu kanıtsız bırakılmamalıdır. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

118. Kitaptaki Mercan Kız alıntısında 'bin dereden su getirmek' ne anlatır?

Açıklamalı cevabı göster

Şehzadenin Mercan Kız'ı ikna etmeye çok uğraştığını anlatan deyimdir. 'Bin dereden su getirmek' çok sayıda gerekçe ileri sürerek birini ikna etmeye uğraşmak demektir; gerçek anlamda su getirmekten söz edilmez.

119. Masalın içerdiği değerleri belirlerken yalnız sonuca bakmak neden yetersizdir?

Açıklamalı cevabı göster

Kişilerin niyetleri, davranışları, çatışma ve anlatıcının değerlendirmesi de önemlidir. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

120. Mercan Kız'ın olay örgüsünü yazacak öğrenciden hangi dört unsur istenir?

Açıklamalı cevabı göster

Başlangıç durumu, ana sorun, gelişme/dönüm noktaları ve çözüm; dinlenen kaynaktan kanıt. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

121. Masalla gezi yazısını amaç ve gerçeklik açısından karşılaştırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Masal kurmaca/olağanüstü anlatı; gezi yazısı yaşanmış gözlem, yer ve bilgi aktarmayı amaçlar. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

122. Tekerlemenin ses özelliklerine ilişkin açıklama yapınız.

Açıklamalı cevabı göster

Uyak, tekrar, ritim, beklenmedik söz birlikleri ve ses oyunları ilgi uyandırır. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

123. Döşeme bölümü için özgün iki cümlelik tekerleme kurunuz.

Açıklamalı cevabı göster

Değerlendirme: ritmik/kalıplaşmış giriş, yaratıcı dil ve asıl olaydan önce yer alma. Farklı doğru örnekler kabul edilir. Örnek giriş: 'Bir varmış, bir yokmuş; bakır kapı tıkırdamış, eski saat şıkırdamış.' Uyak, ritim ve masalsı anlatım aranır; tek doğru örnek yoktur.

124. Masalın açık iletisiyle örtük iletisini ayıran bir soru oluşturunuz.

Açıklamalı cevabı göster

Açık ileti doğrudan söylenen öğüttür; örtük ileti olayların sonuçlarından çıkarılır; öğrenci dinlediği masaldan örnek vermelidir. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

125. Mercan Kız'a ait anlatıcı bakış açısını belirlerken hangi kanıtlar aranır?

Açıklamalı cevabı göster

Anlatıcının kişilerin iç dünyasını bilip bilmediği ve olayları hangi konumdan aktardığına dair metin ifadeleri. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

126. Bir masalın neden birden fazla varyantı olabileceğini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Farklı kuşak, yöre ve anlatıcıların sözlü icrada ayrıntıları değiştirmesiyle. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

127. Masal dilinin sade fakat çağrışımlı olmasının yararı nedir?

Açıklamalı cevabı göster

Geniş dinleyici kitlesi anlayabilir; deyim, tekerleme ve imgeler etkileyiciliği korur. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

128. Masalın tema ve ana fikrini birbirinden ayırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Tema temel duygu/kavram (iyilik), ana fikir olaylardan çıkan yargı (iyilik karşılıksız kalmaz) olabilir. Örneğin 'iyilik' bir tema; 'İyilik yapan karşılığını bulur.' ana fikir olabilir. Metnin tamamıyla çelişmeyen çıkarımlar kabul edilir.

129. Masalın sonunun değiştirilmesi hangi ögeleri etkileyebilir?

Açıklamalı cevabı göster

Çatışmanın çözümü, karakter dönüşümü, tema/ana fikir ve okurda oluşan duygu. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

130. Mercan Kız'ın anlatımında farklı bir mekân seçilse ne değişebilir?

Açıklamalı cevabı göster

Atmosfer, olayların olasılığı, kültürel kodlar ve karakterlerin hareket alanı; yanıt gerekçeli olmalıdır. Masal incelemesinde olaylar, karakterler ve anlatıcı hakkındaki sonuçlar metin kanıtıyla gerekçelendirilmelidir.

7. Konuşma, yazma, film şeridi ve eleştirel yorum (15 soru)

131. Şiir dinletisi hazırlama aşamalarını sıralayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Planlama, şiir derleme/seçme, sunum metni, prova, sunma ve değerlendirme. Planlama, derleme, sunum metni, prova, sunma ve değerlendirme aşamaları birbirini tamamlar; hazırlıkta tema bütünlüğü korunmalıdır.

132. Şiir dinletisi için tema seçimi niçin önemlidir?

Açıklamalı cevabı göster

Seçilen şiirlerin ortak duygu çevresinde bütünlük oluşturmasını sağlar. Öğrencinin yalnız sonucu yazması değil, seçtiği yöntemin amaca nasıl hizmet ettiğini açıklaması da beklenir.

133. Dinletide fon müziği seçerken iki ölçüt yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

Şiirin içeriğine uygun olmalı ve sözü/okuyucunun sesini bastırmamalıdır. Öğrencinin yalnız sonucu yazması değil, seçtiği yöntemin amaca nasıl hizmet ettiğini açıklaması da beklenir.

134. Vurgu, tonlama ve durak kullanımının etkisini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Anlamı belirginleştirir, duyguyu taşır ve dinleyicinin izlemesini kolaylaştırır. Öğrencinin yalnız sonucu yazması değil, seçtiği yöntemin amaca nasıl hizmet ettiğini açıklaması da beklenir.

135. Şiir dinletisinde beden dili ve göz temasını değerlendiren ölçüt yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

Şiirin duygusuna uygun doğal jest/mimik ve dinleyiciyle ölçülü göz teması beklenir. Öğrencinin yalnız sonucu yazması değil, seçtiği yöntemin amaca nasıl hizmet ettiğini açıklaması da beklenir.

136. Bir dinleti için kısa açılış metni yazmanız istense hangi özelliklere dikkat edersiniz?

Açıklamalı cevabı göster

Tema, dinleyiciye hitap, kısa ve etkili giriş, açık geçişler ve uygun dil. Öğrencinin yalnız sonucu yazması değil, seçtiği yöntemin amaca nasıl hizmet ettiğini açıklaması da beklenir.

137. Bir masalı film şeridine dönüştürmenin ilk adımı nedir?

Açıklamalı cevabı göster

Ana olayları ve dönüm noktalarını anlam bütünlüğüyle sıraya koymak. Önce olayların doğru sırası ve dönüm noktaları çıkarılır; ardından her sahne için uygun bir kare seçilir.

138. Film şeridinde bir kareye çok sayıda olay yüklemek niçin sakıncalıdır?

Açıklamalı cevabı göster

Olay odağı ve görsel anlaşılabilirlik azalır; her kare belirgin bir sahne taşımalıdır. Öğrencinin yalnız sonucu yazması değil, seçtiği yöntemin amaca nasıl hizmet ettiğini açıklaması da beklenir.

139. Film şeridinde metne sadakat nasıl korunur?

Açıklamalı cevabı göster

Kişi ilişkileri, olayların sırası, temel çatışma ve sonuç değiştirilmeden görselleştirilir. Öğrencinin yalnız sonucu yazması değil, seçtiği yöntemin amaca nasıl hizmet ettiğini açıklaması da beklenir.

140. Film şeridinde mekân ve kişi sürekliliğinin önemini belirtiniz.

Açıklamalı cevabı göster

Okuyucu geçişlerde kişileri ve sahneleri takip edebilir; görsel tutarlılık sağlanır. Öğrencinin yalnız sonucu yazması değil, seçtiği yöntemin amaca nasıl hizmet ettiğini açıklaması da beklenir.

141. Bir masal kahramanının davranışına alternatif çözüm önermenin değeri nedir?

Açıklamalı cevabı göster

Sebep-sonuç ve değer değerlendirmesi yapmayı, eleştirel düşünmeyi geliştirir. Öğrencinin yalnız sonucu yazması değil, seçtiği yöntemin amaca nasıl hizmet ettiğini açıklaması da beklenir.

142. Masalın çağdaş uyarlamasında korunması gereken iki temel öğeyi açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Ana çatışma ve temel değer/ileti korunabilir; ortam ve araçlar çağdaşlaştırılabilir. Öğrencinin yalnız sonucu yazması değil, seçtiği yöntemin amaca nasıl hizmet ettiğini açıklaması da beklenir.

143. Sözlü kültürle ilgili açık uçlu yanıtta metinden kanıt kullanmanın önemi nedir?

Açıklamalı cevabı göster

Öznel görüşü doğrulanabilir gerekçeyle destekler, yüzeysel genellemeyi önler. Öğrencinin yalnız sonucu yazması değil, seçtiği yöntemin amaca nasıl hizmet ettiğini açıklaması da beklenir.

144. Şiiri değerlendirirken 'beğendim' cevabı neden tek başına yeterli değildir?

Açıklamalı cevabı göster

Dil, imge, tema, ses veya söyleyiş örneğiyle gerekçelendirilmelidir. Öğrencinin yalnız sonucu yazması değil, seçtiği yöntemin amaca nasıl hizmet ettiğini açıklaması da beklenir.

145. Sözlü ürünlerin sanat ve toplumla ilişkisini tek paragrafta nasıl açıklarsınız?

Açıklamalı cevabı göster

Dil/müzik aracılığıyla toplumsal deneyimi estetik biçime sokar; duygu ve değerleri taşıyarak birlik hissi oluşturur. Öğrencinin yalnız sonucu yazması değil, seçtiği yöntemin amaca nasıl hizmet ettiğini açıklaması da beklenir.

Metne ve Şiire Dayalı 30 Klasik Soru

6 özgün metin ve her biri için 5 klasik soru. Açıklamalı cevaplar tıklanınca açılır.

Metin 1 — Baharın Sesi

Koşuk geleneğinden esinlenen özgün şiir

Yel uyandırır dağları
Gün aydınlatır bağları
Çiçek süsler yaylaları
Bir sevinç dolar içime

Kuşlar döner yuvasına
Su kavuşur ovasına
Yeşil iner yamacına
Bahar gülümser yüzüme

Yazar/Şair: Maarifin Edebiyatı • Özgün eğitim metni

1.1. Konu ve temayı ayırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Konu baharla doğada meydana gelen değişikliklerdir. Tema doğanın canlanmasının doğurduğu sevinçtir; çiçek, kuş ve yeşillik imgeleri bunu destekler.

1.2. Nazım birimi ve ölçüsünü açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Şiir iki dörtlükten oluşur; her dizede 8 hece vardır. Ancak 1+4+3 bir durak kalıbı değil, sözcüklerin hece sayılarının toplamıdır. İlk dize doğru biçimde 'Yel uyandırır / dağları' diye ayrılır: 5+3=8. 'Çiçek süsler / yaylaları' dizesi ise 4+4=8 biçimindedir. Dolayısıyla bu özgün şiirde 8'li hece ölçüsü kullanılmış, fakat dizeler boyunca tek tip durak düzeni korunmamıştır. Halk şiirinde 8'li ölçüde yaygın duraklar 4+4 ve 5+3'tür; duraklar kelimelerin ortasından bölünmez.

1.3. Koşuk geleneğiyle iki benzerliğini gösteriniz.

Açıklamalı cevabı göster

Dörtlük ve hece ölçüsü kullanılması ile doğanın canlanmasını işlemesi koşukla ortaktır. Bu metin tarihî koşuk değil, koşuktan esinlenen yeni bir örnektir.

1.4. Bir kişileştirme örneğini gerekçelendiriniz.

Açıklamalı cevabı göster

'Bahar gülümser yüzüme' dizesinde bahara insana ait gülümseme davranışı yüklenmiştir.

1.5. Doğa betimlemesinin duyguya katkısını belirtiniz.

Açıklamalı cevabı göster

Kuşların dönmesi ve yeşilin yayılması canlanmayı somutlaştırır; okurda umut ve mutluluk çağrıştırır.

Metin 2 — Turnalara Sesleniş

Türkü geleneğinden esinlenen özgün metin

Gurbet yolu uzar gider
Akşam çöker, içim titrer
Bir haber beklerim senden
Turnam, dön de ses getir

Uç turnam, uç uzaklara
Selamımı götür yâre

Dağ ardında kaldı köyüm
Yollar bitti, dinmez hüznüm
Bir mendile yazdım sözüm
Turnam, dön de ses getir

Uç turnam, uç uzaklara
Selamımı götür yâre

Yazar/Şair: Maarifin Edebiyatı • Özgün eğitim metni

2.1. Baskın duygu ve tema nedir?

Açıklamalı cevabı göster

Baskın duygu gurbetteki kişinin özlemidir. 'Bir haber beklerim' ve 'dinmez hüznüm' ifadeleri ayrılık ve hasret temasını destekler.

2.2. Bent ile kavuştakları ayırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Dörtlükler benttir. İki kez yinelenen 'Uç turnam, uç uzaklara / Selamımı götür yâre' ikiliği kavuştaktır.

2.3. Turnanın sembolik görevini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Turna uzak sevilen kişiye selam taşıyacağı düşünülen haberci ve kavuşma umudunun sembolüdür.

2.4. Tekrarların işlevini açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Kavuştak ve tekrarlanan seslenişler ahengi, akılda kalıcılığı ve hasret duygusunun yoğunluğunu artırır.

2.5. Ders kitabındaki Turnalar türküsüyle karşılaştırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Her ikisinde de turna haberci olarak düşünülür ve sevilen kişiye duyulan hasret anlatılır; bu parça kitap metni değil, onunla karşılaştırma için yazılmış özgün bir örnektir.

Metin 3 — Pencere ve Yol

Özgün serbest şiir

Pencereye konan akşam
bir kuşun gölgesini bıraktı.
Ben kapıyı değil,
uzak bir sesi bekledim.

Bir şehir sustu içimde;
adını anınca
yollar yeniden konuştu.

Yazar/Şair: Maarifin Edebiyatı • Özgün eğitim metni

3.1. Bu metnin ölçü düzeni nasıldır?

Açıklamalı cevabı göster

Dizelerin hece sayıları eşit değildir. Metin serbest ölçü anlayışıyla yazılmıştır; serbestlik ses ve imgenin bulunmadığı anlamına gelmez.

3.2. İki kişileştirme örneği gösteriniz.

Açıklamalı cevabı göster

'Şehir sustu' ve 'yollar yeniden konuştu' ifadeleri insan davranışlarını cansız varlıklara yükler.

3.3. İmgeyi bir örnekle açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

'Pencereye konan akşam' ifadesinde akşam kuş gibi düşünüldüğünden alışılmamış özgün bir hayal ilişkisi kurulur.

3.4. Örtük iletiyi belirleyiniz.

Açıklamalı cevabı göster

'Kapıyı değil, uzak bir sesi bekledim' dizesi fiziksel kavuşmadan çok uzak kişiden haber alma özlemini düşündürür.

3.5. Koşukla biçim yönünden karşılaştırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Koşukta dörtlük ve hece ölçüsü yaygındır; bu şiirde serbest dizeler bulunur. İki metin de imgeli anlatıma yer verebilir.

Metin 4 — Köyün Ezgisi

Özgün kısa öykü; varyant ve derleme

Zeynep, babaannesinden öğrendiği türkünün bir dizesini komşu köyde farklı işitti. Babaannesi, 'Ben annemden böyle öğrendim' dedi. Zeynep iki söyleyişi kaydetti; kaynak kişilerin adlarını, yerleri ve tarihi not etti. Ezgi büyük ölçüde aynıydı ama kimi kelimeler değişmişti.

Yazar/Şair: Maarifin Edebiyatı • Özgün eğitim metni

4.1. Varyant olgusunu metinden gösteriniz.

Açıklamalı cevabı göster

Aynı türkünün iki köyde farklı sözcüklerle seslendirilmesi varyant örneğidir. Ezginin ortak kalması aynı geleneğe bağlılıklarını destekler.

4.2. Sözlü aktarımın kanıtı nedir?

Açıklamalı cevabı göster

Babaannenin türküyü annesinden öğrendiğini söylemesi, kuşaklar arası sözlü aktarımı gösterir.

4.3. Derlemede hangi bilgiler korunmuştur?

Açıklamalı cevabı göster

Zeynep kaynak kişileri, yer ve kayıt tarihini belirtmiştir. Bunlar farklı söyleyişleri sonradan inceleme ve kaynağı doğrulama imkânı sunar.

4.4. Metnin ana fikrini gerekçelendiriniz.

Açıklamalı cevabı göster

Sözlü kültür değişerek yaşayabilir; farklı varyantlar özenle belgelenmelidir. Zeynep'in yaptığı kayıt bunun somut örneğidir.

4.5. Bu anlatıda gelenek ve değişimin ilişkisini yorumlayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Sözlerin farklılaşması geleneğin yok olması demek değildir. Türkü ortak çekirdeğini koruyarak iki çevrede de yaşamayı sürdürür.

Metin 5 — Sözünü Arayan Köy

Özgün masal

Bir varmış bir yokmuş. Bir köyde herkes eski türkülerini unutmuş. Deniz adlı çocuk, susmuş çeşmenin yanında konuşan bir kaplumbağayla karşılaşmış. Kaplumbağa ona üç kayıp dizeyi bulmasını söylemiş. Deniz ormanı geçip dizeleri toplamış. Meydanda türküyü söyleyince çeşme yeniden akmış. Gökten üç elma düşmüş: biri anlatana, biri dinleyene, biri sözün kıymetini bilene.

Yazar/Şair: Maarifin Edebiyatı • Özgün eğitim metni

5.1. Döşeme ve dilek bölümünü gösteriniz.

Açıklamalı cevabı göster

'Bir varmış bir yokmuş' döşemedir. Üç elmayla biten kalıplaşmış söz ise dilek/kapanış bölümüdür.

5.2. Serim, düğüm ve çözümü açıklayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Serimde türkülerini unutan köy tanıtılır; düğümde dizeleri bulma görevi ve orman yolculuğu vardır; çözüm, türkünün söylenip çeşmenin akmasıdır.

5.3. Olağanüstü iki unsur belirtiniz.

Açıklamalı cevabı göster

Kaplumbağanın konuşması ve türkü söylenince susmuş çeşmenin yeniden akması olağanüstüdür.

5.4. Başkahraman ve yardımcı kişiyi ayırınız.

Açıklamalı cevabı göster

Deniz sorunu çözmeye çalışan başkahramandır; kaplumbağa ne yapılacağını gösteren yardımcı kişidir.

5.5. Masalın teması ve iletisini yorumlayınız.

Açıklamalı cevabı göster

Tema kültürel hafıza ve sözün değeridir. Ortak türkünün yeniden söylenmesiyle köyün canlanması, kültürün birlikte yaşatılması gerektiğini sezdirir.

Metin 6 — Çınarın Altı

Özgün betimleyici metin

Eski köyün dar sokağında taş bir çeşme vardı. Çeşmenin serin suyu yeşil yosunların arasından akıyordu. İki küçük kuş geniş çınarın dallarına kondu. Uzak dağların mor gölgeleri akşamın sessizliğine karıştı.

Yazar/Şair: Maarifin Edebiyatı • Özgün eğitim metni

6.1. Üç niteleme sıfatını isimleriyle yazınız.

Açıklamalı cevabı göster

Dar sokak, serin su, yeşil yosun örnekleridir. Dar, serin ve yeşil sözcükleri isimlerin özelliklerini belirtir.

6.2. Bir sayı sıfatını gösteriniz.

Açıklamalı cevabı göster

'İki küçük kuş' öbeğinde 'iki', kuş isminin sayısını bildiren sayı sıfatıdır.

6.3. İki belirtili isim tamlaması gösteriniz.

Açıklamalı cevabı göster

'Çeşmenin suyu' ve 'akşamın sessizliği' tamlayan ve tamlanan ekleriyle kurulmuş belirtili isim tamlamalarıdır.

6.4. Sıfat ve isim tamlamasını karşılaştırınız.

Açıklamalı cevabı göster

'Dar sokak' sıfat tamlamasıdır; 'çeşmenin suyu' isim tamlamasıdır. İlkinde nitelik, ikincisinde isimler arası ilişki bulunur.

6.5. Betimlemede hangi duyular kullanılmıştır?

Açıklamalı cevabı göster

Renkler ve manzara görmeyi, serin su dokunmayı çağrıştırır. Bu ayrıntılar zihinde canlı bir çevre tasviri oluşturur.