1. Aşama — 160 Klasik Yazılı Sorusu

Yazar sayısı ve konu çeşitliliği artmıştır. Toplumsal meseleler işlenmeye devam ederken bireyin psikolojik yaşantısı ve iç dünyası da daha görünür olmuştur.

Köyden kente göç, kenar mahallelerde yaşam, geçim güçlüğü, kadın sorunları, aydınlar, deniz insanları ve Almanya’ya göç öne çıkan konulardır.

Varoluşçuluk etkisi de hissedilir. Böylece toplumsal sorunların yanı sıra bireyin varlığı ve iç dünyası sorgulanabilir.

Toplumsal olaylar eserlerde karşılık bulur; işçi, emekçi ve yoksul insanların hayatı toplumcu gerçekçi çizgide ele alınır.

1950 ve 1960’lı yıllardaki tematik çeşitlenme ve yeni anlatım tekniği arayışları sürdürülür ve geliştirilir.

Doğrudan politik söylemden görece uzaklaşma, yaşanan gerçekliğe yöneliş, biçim kaygısı ve çok katmanlı anlatım belirginleşir.

Yalnızlık, bunalım, zaman, yüzleşme ve öz eleştiri gibi bireysel temalar işlenir; dinî duyarlılık da görülebilir.

Mustafa Kutlu, Rasim Özdenören ve Bahaeddin Özkişi; kaynak notlarda geleneğe ve İslami duyarlılığa yaslanan hikâyeciler arasında sayılır.

Bu dönemlerde tek bir ortak edebî anlayış yoktur. Modernist ve postmodernist etkilerle bireysel arayışlar ve yenilikçi yaklaşımlar yan yana bulunur.

Toplumsal konular ortadan kalkmaz; göç, yoksulluk ve eşitsizlik işlenirken yabancılaşma, yalnızlık ve insanın iç çatışmaları da farklı anlatım biçimleriyle ele alınır.

Toplumsal ve ekonomik eşitsizlikleri, göçü, emeği ve yoksulluğu kişilerin yaşadığı somut koşullarla ilişkilendirerek işler.

Kahramanların yaşadıkları yalnız bireysel tercihler olarak değil, içinde bulundukları ekonomik ve toplumsal şartlarla birlikte değerlendirilir.

Yalnızlık, yabancılaşma, bunalım, bireyin iç dünyası ve gerçekliği algılayış biçimi ön plandadır.

Belirgin ve çizgisel bir olay örgüsü zayıflayabilir; izlenim, çağrışım ve ruh hâli anlatının merkezine geçebilir.

İç konuşma, parçalı anlatım ve zaman sırasını kırma görülebilir; şiirsel üslup ve çağrışımlar da belirgindir.

Ünite notlarında Vüs’at O. Bener, Oğuz Atay, İnci Aral ve Yusuf Atılgan modernist eğilimin örnek adları arasında sayılır.

Tarihî kişiler ve olaylar bire bir belge olarak aktarılmak yerine ironi, hayalî ayrıntılar ve farklı anlatım katmanlarıyla yeniden kurgulanabilir.

Gerçek ile kurmaca sınırlarının sorgulanması, üst kurmaca, metinler arasılık ve ironi bu yönelimin özellikleri arasındadır.

Kaynak notlarda Oğuz Atay, Bilge Karasu, Leyla Erbil ve Sevim Burak örnek adlar arasında bulunur.

Toplumcu gerçekçi içerik, modernist tekniklerle işlenebilir. Ormanların Gümbürtüsü toplumsal göç sorunlarını anlatırken diyalog ve geriye dönüş gibi tekniklerden de yararlanır.

Anlatıcının çocukluğundaki Buğday Meydanı’nı hatırlaması üzerinden geleneksel yaşayış ile modernleşen hayat karşılaştırılır.

Maddi ve teknik ilerleme mesafeleri azaltabilir; ancak insanın çevresiyle ve eşyayla kurduğu sahici ilişkiyi zayıflatabilir. Fiziksel büyüme her zaman insanın ufkunun genişlemesi anlamına gelmez.

Fotoğraf anlatıcının belleğini harekete geçirir; geçmiş yaşantıları canlandırır ve geçmiş ile bugün arasındaki karşılaştırmanın çıkış noktası olur.

Birinci kişili kahraman anlatıcı kullanılır. Anlatıcı kendi çocukluk anılarını ve öznel değerlendirmelerini aktarır.

Meydan yalnız olayın geçtiği yer değildir; çocukluk belleğini ve toplumsal değişimin izlerini taşıyan anlamlı bir mekândır.

Fiziksel büyüklük algısının yaşla ve deneyimle değişebildiğini; hatıra ile bugünkü bakışın birbirinden farklı olduğunu düşündürür.

Geleneksel yaşamın insanî ölçeği ve ritmi ile modernleşmenin hızı, büyümesi ve yabancılaşma etkisi arasındaki karşıtlıktır.

Sade ve anlaşılır bir dil kullanılır; hatırlama, betimleme, canlı ayrıntı ve geçmiş–bugün karşılaştırması öne çıkar.

Gelenek, şehirleşme, taşra ve göç gibi konulara yönelir; toplumsal değişimi kişisel yaşantılarla ilişkilendirebilir.

Uzun Hikâye, Mavi Kuş, Yoksulluk İçimizde ve Bu Böyledir.

Bir tatil kentindeki sabah, sokak, deniz, begonviller ve insanlara ilişkin gözlemler ile anlatıcının bunlardan doğan izlenimleri işlenir.

Çizgisel ve güçlü bir olaydan çok izlenimler, çağrışımlar, ayrıntılı betimlemeler ve ruh hâli belirleyicidir.

Yaz mevsiminin sona ermeye başladığını sezdirir; dış dünyadaki küçük bir değişim anlatıcı için zamanın geçişini fark etme aracına dönüşür.

Birinci kişi anlatıcı kullanılır. Kent ve doğa, anlatıcının öznel gözlem ve duyarlığından geçirilerek sunulur.

Dış olay yerine algı ve iç dünyaya odaklanılması, çağrışım ve izlenimlerin anlatıyı taşıması modernist özelliklerdir.

Şiirsel anlatım, devrik veya tamamlanmamış cümleler, ikilemeler ve renk-ışık imgeleriyle kurulan çağrışımlar öne çıkar.

Olağan yaz manzarası içinde fark edilmeyen mevsimsel değişimin gizli işaretini ve bunu sezme anını çağrıştırır.

Özellikle kadınların iç dünyasını, duyarlılıklarını ve yaşantılarını öne çıkarır.

Bozbulanık, Topal Koşma ve Menekşeli Bilinç kaynak notlarda hikâye kitapları olarak geçer.

Korsan Çıkmazı ve Alacaceren.

Almanya’ya işçi olarak gidebilmek için sağlık, okuma ve başka denetimlerden geçen kişilerin zorlayıcı bekleyişi, umutları ve kayıpları ele alınır.

Yoksulluk, çalışma isteği, bürokratik engeller, aileden ayrılma ve kadınların karşılaştığı güçlükler göç sürecinin toplumsal boyutlarıdır.

Farklı kişilerin deneyimleri göçün yalnız sayısal bir hareket değil, ayrı ayrı insanların umut ve korkularını etkileyen bir süreç olduğunu gösterir.

Başvurular, sınavlar, çeşitli denetimler ve bekleyişler etrafında gelişir. Bu süreç kişilerin geleceğe ilişkin umutlarını ve hayal kırıklıklarını görünür kılar.

Üçüncü kişi anlatımı ve hâkim bakış açısı kullanılır; anlatıcı kişilerin yaşantılarına ve iç dünyalarına erişebilir.

Kişilerin seslerini, beklentilerini ve toplumsal tavırlarını doğrudan görünür kılar; olayların canlılığını ve çok yönlülüğünü artırır.

Kişilerin geçmişteki deneyimlerini anlatı zamanına taşıyarak şimdiki davranışlarını ve duygularını anlamaya yardım eder.

Daha iyi bir gelecek kurma umudu ile bu uğurda karşılaşılan zorlu denetimler, belirsizlikler ve özsaygıyı sarsabilen uygulamalar arasındaki çatışmadır.

İşçi göçü, yoksulluk ve toplumsal engeller toplumcu gerçekçi içeriği oluşturur; iç dünya anlatımı ve modern teknikler modernist izler taşır.

Toplumsal ve siyasi koşulları bireysel yaşantılarla ve modernist anlatım olanaklarıyla birleştiren bir hikâyeci olarak ele alınır.

Piri Reis’in harita hazırlamasıyla ilgili tarihsel malzemenin kurmaca ve gerçeküstü ögelerle birleştirilerek hikâyeleştirilmesidir.

Denizcilik ve dünya haritalarıyla ilişkili tarihî bir kişidir; farklı denizci ve coğrafyacıların haritalarından yararlanmıştır.

Piri Reis’in denizcilik hayatındaki tarihsel arka planı kurmaya katkı sağlar; kaynak notlarda Piri Reis’in onun yanında yetiştiği belirtilir.

Hikâye tarihî malzemeyi yorumlar ve yeniden kurgular. Olağanüstü varlıklar veya hayalî durumlar belge niteliğinde değil, edebî kurmacanın parçalarıdır.

Piri Reis ve harita hazırlama süreci gibi tarihsel unsurlar alternatif yaşamlar, hayalî canlılar ve olağanüstü tasarımlarla bir araya getirilir.

Tarihî malzemenin yeniden kurgulanması, gerçek–kurmaca sınırının sorgulanması ve ironi gibi ögeler postmodern yönleri düşündürür.

Bilim kurguya yakın olağanüstü ve alternatif yaşam tasarımları bulunur.

Yoksullar Geliyor; kaynak notlarda yazarın bilim kurgu ögelerinden yararlandığı eser olarak anılır.

Görünürde söylenenle asıl ima edilen arasındaki eleştirel ayrım aranır. Her mizahi veya gerçeküstü sahne kendiliğinden ironi sayılmaz.

Ormanların Gümbürtüsü somut göç gerçeğini işlerken Harita tarihsel malzemeyi gerçeküstü ve kurmaca tasarımlarla dönüştürür.

Az sözle çok anlam taşıyan, olayın çoğu kez yalnız gerekli kesitini veren, okurun eksiltilenleri tamamlamasına dayanan kısa ve yoğun kurmaca türüdür.

İma, çağrışım, simge, anlam boşlukları ve seçilmiş ayrıntılar sayesinde kısa metin geniş yorum alanı açar.

Bu unsurlar çoğunlukla ayrıntılandırılmaz; okur sınırlı ipuçlarından hareketle bağlamı ve kişilerin geçmişini zihninde tamamlar.

Çarpıcı bir bitiş, eksiltilmiş anlamları harekete geçirir, okuru yeniden düşünmeye yöneltir ve kısa metnin etkisini artırır.

Küçürek hikâyede asıl belirleyici ölçüt uzunluk değil; kurmaca yapının anlam yoğunluğu, eksiltme ve çağrışım gücüdür.

Kısa kısa öykü, kıpkısa öykü, minimal öykü ve sımsıkı öykü; kaynak notlarda yer alan adlandırmalar arasındadır.

Küçük ölçekli kurmaca, mesel ve minyatür gibi adlar da kaynak notlarda sıralanır.

Ferit Edgü, Necip Tosun, Tarık Günersel, Refik Algan ve Sevinç Çokum kaynakta anılan örnek yazarlardandır.

1960 sonrası hızlanan yaşama ve yeni anlatım arayışlarına karşılık kısa, yoğun ve çok katmanlı metin imkânı sunması bakımından ele alınır.

Yazar bazı nedenleri, sonuçları ve kişi geçmişlerini açık söylemez. Okur bu boşlukları ipuçlarından hareketle yorumlayarak anlamı tamamlar.

İnsan hayatın anlamını ve değerini ararken zamanın geçişini fark etmeyebilir; aradığı şeyin geride kaldığını geç anlayabilir.

Zamanın geçişi, yaşlılık ve yaşamın değerini geç fark etme öne çıkar; arayış da merkezî temalardandır.

Gençlikte ileriye dönük olan arayış, geçen zamanın fark edilmesiyle kaybedilmiş geçmişe ve geç kalmışlık hissine dönüşür.

Kayıp duygusunu yoğunlaştırır; söylenmeyen yaşantıları ve zamanın nasıl geçtiğini okurun hayal gücüyle tamamlamasını sağlar.

At, zamanın hızını ve geri döndürülemez ilerleyişini düşündüren bir simge olarak okunabilir.

Kısa anlatımla uzun bir hayatın arayışını sezdirir; önemli yaşam evrelerini eksilterek okura yoğun anlam ve yorum alanı bırakır.

Hayatın anlamını arama isteği ile zamanın geçişini fark etmeme ya da hayatı geç kavrama durumu arasındaki karşıtlıktır.

Küçürek hikâye örneği olan İki Soru Arasında metniyle ilişkilendiririz.

Yola çıkan anlatıcı yolun silindiğini görür; geri dönemediği için kendi yolunu açar fakat yolun nereye varacağını bilmez.

Yol, bireyin yaşam yönünü belirleme ve kendi varoluşunu kurma çabasını çağrıştırır.

Bazı yaşam seçimlerinin geri döndürülemezliği ve insanın belirsizlik içinde ilerlemek zorunda oluşu düşüncesini ortaya çıkarır.

Okura kesin bir sonuç sunmaz; yaşamın yönü ve seçimlerin sonuçları üzerine düşünmeyi sürdürmesini sağlar.

Kişi hazır bir yön bulamaz; kendi yolunu açma sorumluluğuyla karşı karşıya kalır. Seçim, belirsizlik ve varoluş arayışı öne çıkar.

Kısa ve yoğun anlatım, yol simgesiyle kurulan çağrışım ve açık uçlu son temel özelliklerdir.

Kaynak notlarda metnin Ferit Edgü’nün Leş adlı kitabından alındığı belirtilmiştir.

Her iki metin de çok kısa anlatımla insanın hayat yolculuğunu sorgular ve okura açık anlam alanları bırakır.

Birbiriyle neden-sonuç veya anlam ilişkisi bulunan olayların ya da durumların metin içinde düzenlenişidir.

Belirgin, uzun ve kronolojik bir olay zinciri zayıflayabilir; tek bir durum veya izlenim bile anlatıyı taşıyabilir.

Kişilerin iç çatışmaları ve bireysel psikolojileriyle birlikte yaşadıkları toplumsal şartlar incelenmelidir.

Mekân bellek ve değişim göstergesi olabilir: Buğday Meydanı çocukluk anılarını; Giz’de kent ve begonviller mevsimsel farkındalığı çağrıştırır.

Olay zamanı yaşananların gerçekleştiği dönemdir; anlatma zamanı anlatıcının bu olayları aktardığı andır. Özellikle anıların işlendiği metinlerde birbirinden ayrılabilir.

Olayların içinde bulunan ve kendi yaşantısını birinci kişi ağzından aktaran anlatıcıdır; öznel deneyim belirgindir.

Anlatıcı birden çok kişinin düşünce ve duygularına ulaşabilir; anlatı dünyasına geniş bir bilgi alanından bakabilir.

Kişilerin karşılıklı konuşmalarıyla karakter, çatışma ve olay akışı doğrudan görünür olur.

Diyalog kişiler arasındaki karşılıklı konuşmadır; iç konuşma kişinin zihninden geçen düşünce ve duyguları doğrudan aktarmasıdır.

Anlatı akışının önceki bir olaya veya hatıraya dönmesidir; kronolojik sıra kırılır ve şimdiki durumun arka planı açılır.

Kurmaca metnin kendi oluşumunu, anlatılma biçimini ya da kurmaca olma niteliğini konu edinmesidir.

Olay ve durumlar doğrudan sahnelenmekten çok anlatıcının sözleri aracılığıyla aktarılır.

Sözcükler farklı cümlelerde farklı anlam ve çağrışımlar kazanabilir; doğru anlam cümlenin bütününden çıkarılır.

Evet. Konum ya da güzergâh belirtme gibi farklı görevlerde kullanılabilir; bu nedenle tek bir sözlük karşılığı yeterli olmayabilir.

Yalnız sözlükteki ortak anlama değil, cümlenin tonu ve bağlamına uygunluğa dikkat edilmelidir.

Bir bilim, sanat veya meslek alanında özel ve belirli bir kavramı karşılayan sözcük anlamıdır.

Denizcilik, coğrafya, gök bilimi ve yer bilimleriyle ilişkili terimler bulunabilir.

Denizcilik veya coğrafyada ilgili araç ya da kavramı teknik anlamıyla karşıladıklarında terim olarak kullanılırlar.

Konuşma çizgisi olarak uzun çizgi (—) kullanılabilir. Kısa çizgi (-) ile karıştırılmamalıdır.

Doğrudan aktarılan sözleri ve metin içinde anılan eser veya başlık adlarını göstermede kullanılabilir.

Sözün tamamlanmadığını veya düşüncenin bilinçli olarak yarım bırakıldığını gösterebilir.

Sanatçının bilinçli üslup tercihi veya döneme özgü kullanım güncel yazım kurallarından ayrılabilir; değerlendirmede metnin bağlamı göz önünde tutulmalıdır.

Konu, kişiler, mekân, zaman, anlatıcı, bakış açısı, olay akışı ve çatışma önceden düşünülmelidir.

En az iki anlatım tekniğinin birlikte kullanılması beklenir; geriye dönüş, iç konuşma, diyalog, üst kurmaca ve anlatma teknikleri örneklerdendir.

Olayları veya durumları anlamlı biçimde bir arada tutar ve kişilerin kararlarının nedenlerini görünür kılar.

Amaç yalnız metni kısaltmak değildir; seçilen az sayıda ayrıntıyla yoğun bir anlam kurmak gerekir.

Son cümle sezdirilen çatışmayı yoğunlaştırabilir, yeni bir çağrışım oluşturabilir veya açık ucu güçlendirebilir.

Anlam ve anlatım tutarlılığı, yazım ve noktalama ile paylaşımın etik ve hukuki sorumlulukları gözden geçirilmelidir.

Edebî bir eseri radyo, televizyon veya sahne oyunu biçimine dönüştürerek canlandırmaya elverişli hâle getirmektir.

Uygun hikâyeyi seçme, canlandırılabilir olayları belirleme, rolleri dağıtma, gerekli uyarlamaları yapma, prova ve etkili sunum aşamaları izlenebilir.

Etkili giriş ve sonuç, açık söyleyiş, beden dili, göz teması ve düzenli bilgi akışı önemlidir.

Biz Büyürken Küçülen geçmiş anıları üzerinden modernleşmeyi değerlendirir; Giz güçlü olaydan çok duyusal izlenimlere ve değişimi sezme anına odaklanır.

Giz içsel algıyı ve şiirsel betimlemeyi; Ormanların Gümbürtüsü ise göçün toplumsal gerçekliğini ve bunun bireysel sonuçlarını öne çıkarır.

İki Soru Arasında geç kalmışlık ve zamanın geçişini; Yolda kişinin kendi yaşam yolunu kurmasını ve belirsizliği sorgular.