AYT EDEBİYAT • KAPSAMLI KONU ANLATIMI

Nazım Şekilleri ve Türleri

Türk şiirinin İslamiyet öncesinden modern döneme uzanan biçimlerini; nazım birimi, ölçü, uyak, konu, temsilci ve sınav ipuçlarıyla dönem dönem öğrenin. Aşağıdaki kartlar, temel özellikleri genellemelerle değil istisnalarıyla birlikte açıklar.

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı

Bu başlıktaki ürünleri yapı, işlev ve tarihî bağlamlarıyla birlikte değerlendirin.

Koşuk

Nazım birimi / kuruluş

Dörtlük

Ölçü

Hece ölçüsü; çoğunlukla 7'li

Uyak / örgü

Genellikle yarım uyak ve tekrar

Ayrıntılı özellikleri

Sığır törenleri ve şölenlerle ilişkilendirilir.
aşk, doğa, yiğitlik ve av temaları görülür.

Temsilciler / gelenek

Anonim sözlü gelenek; ozan, kam, baksı

Benzerlerinden farkı

Koşmanın tarihsel öncüllerinden sayılır; koşma ise âşık edebiyatında gelişir.

Sınavda ayırt et: Şiirin sözlü tören geleneğine ve İslamiyet öncesine ait olması belirleyicidir.

Bilinen örnek: Divânu Lugâti't-Türk'te aktarılan koşuk örnekleri

Anonim koşuklar sözlü gelenekten derlenmiştir; tek bir şaire bağlanmaz.

Sagu

Nazım birimi / kuruluş

Dörtlük

Ölçü

Hece ölçüsü; çoğunlukla 7'li

Uyak / örgü

Dörtlük esaslı sözlü şiir

Ayrıntılı özellikleri

Ölen kişinin ardından duyulan üzüntü, kahramanlığı ve erdemleri anlatılır.
yuğ törenleriyle ilişkilidir.

Temsilciler / gelenek

Anonim sözlü gelenek; Alp Er Tunga sagusu bilinen örnektir

Benzerlerinden farkı

Halk şiirindeki ağıt ve divan şiirindeki mersiye ile konu bakımından akrabadır.

Sınavda ayırt et: Sagu nazım türü olarak da öğretilir; ağıtın İslamiyet öncesi karşılığıdır.

Bilinen örnek: Alp Er Tunga Sagusu

Alp Er Tunga'nın ölümüne duyulan acıyı işler; Kaşgarlı Mahmud'un aktardığı dizelerle tanınır.

Anonim Halk Edebiyatı

Bu başlıktaki ürünleri yapı, işlev ve tarihî bağlamlarıyla birlikte değerlendirin.

Mani

Nazım birimi / kuruluş

Çoğunlukla tek dörtlük

Ölçü

Hece ölçüsü; yaygın olarak 7'li

Uyak / örgü

Genellikle aaxa

Ayrıntılı özellikleri

İlk iki dize çoğu kez hazırlık, son iki dize asıl duygu ve düşüncedir.
Düz, kesik, yedekli ve cinaslı mani çeşitleri vardır.

Temsilciler / gelenek

Anonim halk geleneği

Benzerlerinden farkı

Türküden kısa ve yoğun yapısıyla; koşmadan tek dörtlük oluşuyla ayrılır.

Terimler ve bölümler

Düz mani: Genellikle yedi heceli ve dört dizeli, aaxa uyaklı temel biçimdir.
Kesik mani: İlk dizesi daha kısa olan; çoğu kez cinasla kurulan mani çeşididir.
Yedekli mani: Dört dizeden sonra ek dizelerle genişletilmiş mani çeşididir.
Cinaslı mani: Sesteş sözcüklerle kurulan cinaslı uyağın belirgin olduğu manidir.

Sınavda ayırt et: Her mani mutlaka 7 heceli veya tek dörtlüklü değildir; türleri vardır.

Bilinen örnek: «Bahçelerde börülce» ile başlayan yaygın mani örnekleri

Anonim maniler farklı yörelerde değişen varyantlarla söylenir.

Türkü

Nazım birimi / kuruluş

Bent ve kavuştak (nakarat); yapı değişken

Ölçü

Hece ölçüsü yaygındır

Uyak / örgü

Sabit tek bir uyak örgüsü yoktur

Ayrıntılı özellikleri

Ezgiyle söylenir.
aşk, gurbet, ayrılık, savaş, günlük hayat ve toplumsal olayları işler.
Kavuştak tekrar edilen bölümdür.

Temsilciler / gelenek

Anonimleşmiş sözlü kültür; bestecisi bilinen türküler de bulunur

Benzerlerinden farkı

Mani belirli kısa bir kalıpken türkü müzikle bütünleşen geniş bir anlatım alanıdır.

Sınavda ayırt et: Türküde bent–kavuştak ayrımı ve ezgi önemlidir.

Bilinen örnek: Çanakkale Türküsü

Tarihî olayların halk hafızasında ezgi ve sözle yaşamasına örnektir.

Ninni

Nazım birimi / kuruluş

Bent veya dörtlük; kesin kalıp yok

Ölçü

Çoğunlukla hece; ezgi ön planda

Uyak / örgü

Değişken

Ayrıntılı özellikleri

Çocuğu uyutmak, avutmak veya iyi dilek bildirmek amacıyla söylenir.
tekrarlar ve seslenmeler yoğundur.

Temsilciler / gelenek

Anonim halk geleneği

Benzerlerinden farkı

Sabit nazım şekli sayılmaktan çok işleviyle tanımlanan sözlü ürün olarak ele alınır.

Sınavda ayırt et: Nazım biçimi ve türü ayrımının esnekliğine örnektir.

Bilinen örnek: «Dandini dandini dastana» diye başlayan geleneksel ninni

Tekrar, ses uyumu ve uyutma işlevi belirgindir.

Ağıt

Nazım birimi / kuruluş

Dörtlük veya bent; değişken

Ölçü

Hece ölçüsü yaygın

Uyak / örgü

Değişken

Ayrıntılı özellikleri

Ölüm, felaket, savaş ve toplumsal acı karşısındaki yas duygusunu işler.

Temsilciler / gelenek

Anonim ve âşık şiiri gelenekleri

Benzerlerinden farkı

Sagu ve mersiye ile ortak konusu yas olsa da dönem ve şiir geleneği farklıdır.

Sınavda ayırt et: Ağıt çoğunlukla konuya dayalı bir tür adıdır.

Bilinen örnek: «Çanakkale içinde vurdular beni» diye bilinen ağıt karakterli türkü

Ağıt ve türkü adlandırmaları kimi ürünlerde kesişebilir.

Âşık Tarzı Halk Edebiyatı

Bu başlıktaki ürünleri yapı, işlev ve tarihî bağlamlarıyla birlikte değerlendirin.

Koşma

Nazım birimi / kuruluş

Genellikle 3–5 dörtlük; farklı örnekler olabilir

Ölçü

Hece ölçüsü; çoğunlukla 11'li

Uyak / örgü

İlk dörtlük değişken; sonraki dörtlüklerde genellikle cccb, dddb...

Ayrıntılı özellikleri

Aşk, doğa, yiğitlik, toplumsal eleştiri ve yas.
Güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt konuya dayalı koşma türleridir.
son dörtlükte mahlas bulunabilir.

Temsilciler / gelenek

Karacaoğlan, Dadaloğlu, Âşık Ömer, Erzurumlu Emrah

Benzerlerinden farkı

Koşuk İslamiyet öncesi; koşma âşık edebiyatı ürünüdür.

Terimler ve bölümler

Güzelleme: Aşk, güzellik ve doğa gibi lirik konuları işler.
Koçaklama: Yiğitlik, kahramanlık ve mücadeleyi işler.
Taşlama: Kişi veya toplumdaki kusurları eleştirir.
Ağıt: Ölüm ve kayıp karşısındaki acıyı dile getirir.

Sınavda ayırt et: Koşma biçimdir; güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt ise konuya göre adlandırmadır.

Bilinen örnek: Karacaoğlan — «İncecikten Bir Kar Yağar»

Sevgiliye seslenişi ve lirik söyleyişiyle bilinen koşma örneklerindendir.

Semai

Nazım birimi / kuruluş

Genellikle 3–5 dörtlük

Ölçü

Hece ölçüsü; çoğunlukla 8'li

Uyak / örgü

Koşmaya benzer dörtlük uyak düzenleri

Ayrıntılı özellikleri

Kendine özgü ezgiyle söylenir.
sevgi, doğa, güzellik ve ayrılık konuları yaygındır.

Temsilciler / gelenek

Karacaoğlan, Erzurumlu Emrah

Benzerlerinden farkı

Koşma çoğunlukla 11'li; semai çoğunlukla 8'li heceyle kurulur.

Sınavda ayırt et: Semai sözcüğü divan musikisi ve başka geleneklerde farklı anlamlarda da kullanılır.

Bilinen örnek: Karacaoğlan'ın semaileri

8'li hece ve semai ezgisiyle tanınan âşık şiiri örnekleri.

Varsağı

Nazım birimi / kuruluş

Dörtlük; çoğunlukla 3–5 dörtlük

Ölçü

Hece ölçüsü; çoğunlukla 8'li

Uyak / örgü

Koşma/semaiye benzer

Ayrıntılı özellikleri

Güney Anadolu'daki Varsak Türkmenleriyle ilişkilidir.
yiğitçe, meydan okuyan söyleyiş.
'bre', 'hey', 'behey' ünlemleri görülebilir.

Temsilciler / gelenek

Karacaoğlan

Benzerlerinden farkı

Semaiden özellikle söyleyiş tavrı ve ezgi geleneğiyle ayrılır.

Sınavda ayırt et: Ünlem bulunması tek başına kesin tanı koydurmaz.

Bilinen örnek: Karacaoğlan'ın varsağıları

Yiğitçe hitap, kendine özgü ezgi ve Varsak söyleyiş geleneği öne çıkar.

Âşık Destanı

Nazım birimi / kuruluş

Çok sayıda dörtlük; koşmadan daha uzun

Ölçü

Hece ölçüsü; çoğunlukla 11'li

Uyak / örgü

Koşma tarzına yakın

Ayrıntılı özellikleri

Savaş, deprem, yangın, salgın, toplumsal olay, mizah veya olağanüstü durumları anlatır.

Temsilciler / gelenek

Âşık edebiyatı geleneği

Benzerlerinden farkı

İslamiyet öncesi destan anlatısı ile âşık şiirindeki destan aynı sınıflama değildir.

Sınavda ayırt et: Uzun dörtlük dizileri ve olay anlatımı ayırt edicidir.

Bilinen örnek: Âşık edebiyatındaki deprem ve savaş destanları

Uzun dörtlük dizileriyle olay anlatan destanlara örnektir; tek bir metinle sınırlı değildir.

Dinî-Tasavvufi Türk Edebiyatı

Bu başlıktaki ürünleri yapı, işlev ve tarihî bağlamlarıyla birlikte değerlendirin.

İlahi

Nazım birimi / kuruluş

Dörtlük veya beyit; kalıp değişebilir

Ölçü

Hece veya aruz

Uyak / örgü

Tek bir sabit uyak düzeni yok

Ayrıntılı özellikleri

Allah sevgisi, kulluk, birlik, ahlak, tasavvuf ve insan sevgisi.
tekke çevrelerinde ezgiyle söylenebilir.

Temsilciler / gelenek

Yunus Emre, Niyazi Mısrî

Benzerlerinden farkı

İlahi çoğunlukla içerik ve icra geleneğiyle tanımlanır; katı bir tek biçime indirgenmez.

Sınavda ayırt et: İlahi adlandırması tarikat ve yöreye göre farklılaşabilir.

Bilinen örnek: Yunus Emre — «Bana Seni Gerek Seni»

İlahi geleneğinde Allah sevgisini doğrudan dile getiren tanınmış bir örnektir.

Nefes

Nazım birimi / kuruluş

Dörtlük yaygın; değişken

Ölçü

Hece ölçüsü yaygın

Uyak / örgü

Değişken

Ayrıntılı özellikleri

Alevi-Bektaşi geleneğinde tasavvufi inanç, insan sevgisi, yol ve erkân, Hz.
Ali ve On İki İmam temaları.

Temsilciler / gelenek

Pir Sultan Abdal, Kaygusuz Abdal

Benzerlerinden farkı

İlahiyle ortak tasavvufi yönleri vardır; geleneksel bağlamı özellikle önemlidir.

Sınavda ayırt et: Nefes yalnızca belirli bir hece sayısıyla tanımlanmaz.

Bilinen örnek: Pir Sultan Abdal — «Dostum Dostum»

Alevi-Bektaşi şiir ve deyiş repertuvarında bilinen örneklerdendir; tür adlandırmaları kaynaklara göre değişebilir.

Nutuk

Nazım birimi / kuruluş

Dörtlük veya bent; değişken

Ölçü

Hece yaygın

Uyak / örgü

Değişken

Ayrıntılı özellikleri

Tarikat yoluna yeni girenlere öğüt ve yolun ilkelerini öğretme işlevi taşır.

Temsilciler / gelenek

Tekke ve Bektaşi geleneği

Benzerlerinden farkı

Devriyeden öğretici işleviyle; şathiyeden doğrudan öğüt diliyle ayrılır.

Sınavda ayırt et: Nutuk biçimden çok amaç ve içerikle ayırt edilir.

Bilinen örnek: Hacı Bektaş Veli çevresindeki öğretici nutuk geleneği

İnanç yolunun ilkelerini açıklama ve öğüt verme amacı öne çıkar.

Devriye

Nazım birimi / kuruluş

Dörtlük veya beyit; değişken

Ölçü

Hece veya aruz

Uyak / örgü

Değişken

Ayrıntılı özellikleri

Tasavvufta varlığın Tanrı'dan gelişi ve yeniden ona dönüşü (devir) düşüncesini işler.

Temsilciler / gelenek

Tekke şairleri

Benzerlerinden farkı

Konusu yaratılış ve varlığın dönüş döngüsüdür.

Sınavda ayırt et: İçerik temelli türdür.

Bilinen örnek: Kaygusuz Abdal'a atfedilen devriye örnekleri

Varlığın başlangıcı ve dönüşü fikriyle ilişkilendirilen tasavvufi şiirlerdir; atıflar metne göre denetlenmelidir.

Şathiye

Nazım birimi / kuruluş

Dörtlük veya beyit; değişken

Ölçü

Hece veya aruz

Uyak / örgü

Değişken

Ayrıntılı özellikleri

İlk bakışta alaycı veya aykırı görünen sözlerle derin tasavvufi düşünceler anlatılır.

Temsilciler / gelenek

Kaygusuz Abdal

Benzerlerinden farkı

Taşlamadan farklı olarak temel bağlamı tasavvufi yorumdur.

Sınavda ayırt et: Görünüşteki mizahın ardındaki tasavvufi anlamı araştır.

Bilinen örnek: Kaygusuz Abdal — «Yücelerden Yüce Gördüm»

Görünürde aykırı veya mizahi sözlerle tasavvufi anlam kuran şiirler bağlamında okunur.

Deme / Deyiş

Nazım birimi / kuruluş

Dörtlükler; değişken

Ölçü

Hece yaygın

Uyak / örgü

Değişken

Ayrıntılı özellikleri

Alevi-Bektaşi şiir ve müzik geleneğinde inanç, öğüt ve toplumsal değerleri işler.

Temsilciler / gelenek

Pir Sultan Abdal ve başka halk ozanları

Benzerlerinden farkı

Nefes ve deyiş adları kullanım alanlarına göre örtüşebilir.

Sınavda ayırt et: Tek ve değişmez bir biçim olarak sunulmamalıdır.

Bilinen örnek: Pir Sultan Abdal — «Gel Dostum Gel»

Alevi-Bektaşi sözlü müzik ve şiir geleneğiyle ilişkilendirilen deyiş örneklerindendir.

Divan Edebiyatı — Beyitlerle Kurulanlar

Bu başlıktaki ürünleri yapı, işlev ve tarihî bağlamlarıyla birlikte değerlendirin.

Gazel

Nazım birimi / kuruluş

Genellikle 5–15 beyit

Ölçü

Aruz

Uyak / örgü

aa / ba / ca / da ...

Ayrıntılı özellikleri

Aşk, sevgili, şarap, rindlik, tasavvuf ve hikmet.
ilk beyit matla, son beyit makta.
mahlas genellikle maktada bulunur.
En güzel beyit beytü'l-gazel olarak anılır.
konu bütünlüğü taşıyan gazele yekâhenk, aynı söyleyiş gücünü koruyan gazele yekâvaz denir.

Temsilciler / gelenek

Fuzûlî, Bâkî, Nedîm, Şeyh Gâlib

Benzerlerinden farkı

Kasideden çoğunlukla daha kısa oluşu ve genel kullanım amacıyla ayrılır.

Terimler ve bölümler

Matla: İlk beyittir; iki dizesi kendi arasında uyaklıdır.
Makta: Son beyittir; şairin mahlası çoğunlukla burada geçer.
Mahlas: Şairin şiirde kullandığı takma addır; bulunması her gazelde zorunlu değildir.
Beytü'l-gazel / şah beyit: Güzel kabul edilen beyittir; şiirin belirli bir yerinde olmak zorunda değildir.
Yekâhenk / yekâvaz: Yekâhenk konu bütünlüğünü; yekâvaz beyitlerin söyleyiş gücündeki sürekliliği belirtir.

Sınavda ayırt et: Matla, makta, mahlas ve aa/ba/ca uyak örgüsünü birlikte öğren.

Bilinen örnek: Fuzûlî — «Beni candan usandırdı, cefâdan yâr usanmaz mı» gazeli

Matla ve ortak uyak örgüsünün görülebileceği çok bilinen gazel örneğidir.

Kaside

Nazım birimi / kuruluş

Genellikle 33–99 beyit; kesin sınır değildir

Ölçü

Aruz

Uyak / örgü

aa / ba / ca / da ...

Ayrıntılı özellikleri

Çoğunlukla bir kişiyi övmek için yazılır.
Bölümleri: nesib/teşbib, girizgâh, methiye, tegazzül (her zaman yok), fahriye, dua.
dinî içerikli kasideler de vardır.

Temsilciler / gelenek

Nef'î, Bâkî, Fuzûlî

Benzerlerinden farkı

Gazel ile uyak örgüsü benzer; kasidede amaç ve bölümlü kuruluş öne çıkar.

Terimler ve bölümler

Nesib / teşbib: Kasidenin giriş bölümüdür; sevgili, bahar, kış, doğa veya başka bir tasvirle başlayabilir.
Girizgâh: Girişten asıl övgü konusuna geçişi sağlayan bağlantı beyitleridir.
Methiye: Övülen kişi veya değerin niteliklerinin anlatıldığı ana bölümdür.
Tegazzül: Kasidenin içinde gazel söylenmesidir; her kasidede bulunması zorunlu değildir.
Fahriye: Şairin kendi sanatını ve şairliğini övdüğü bölümdür.
Dua: Övülen kişi için iyi dileklerin ve duanın yer aldığı kapanış bölümüdür.
Önemli uyarı: Bu bölümlerin hepsi her kasidede bulunmaz; sıra ve kapsam esere göre değişebilir.

Sınavda ayırt et: Tegazzül zorunlu bölüm değildir; her kaside övgüyle sınırlı değildir.

Bilinen örnek: Fuzûlî — Su Kasidesi

Hz. Muhammed'e övgü içeren bir naattır; kaside nazım şekliyle yazılmıştır.

Mesnevi

Nazım birimi / kuruluş

Her beyit kendi içinde uyaklı; uzunluk sınırı yok

Ölçü

Aruz

Uyak / örgü

aa / bb / cc / dd ...

Ayrıntılı özellikleri

Uzun aşk, macera, dinî, tasavvufi, öğretici ve tarihî olayları anlatmaya uygundur.
Giriş, konu ve bitiş bölümleri bulunabilir.
hamse beş mesneviden oluşan külliyattır.

Temsilciler / gelenek

Mevlânâ, Şeyhî, Fuzûlî, Şeyh Gâlib

Benzerlerinden farkı

Gazel/kasidenin ortak uyaklı ikinci dizelerine karşılık mesnevide her beyit bağımsız uyaklanır.

Terimler ve bölümler

Kuruluş: Her beyit kendi içinde uyaklıdır: aa / bb / cc / dd.
Uzun anlatı: Bağımsız beyit uyakları sayesinde uzun olay örgüleri ve öğretici konular işlenebilir.
Hamse: Bir şairin beş mesnevisinden oluşan külliyata verilen addır.

Sınavda ayırt et: Leylâ vü Mecnun ve Hüsn ü Aşk mesnevi örnekleridir.

Bilinen örnek: Fuzûlî — Leylâ vü Mecnun

Uzun aşk hikâyesinin her beyiti kendi içinde uyaklı mesneviyle anlatılmasına örnektir.

Kıta

Nazım birimi / kuruluş

Genellikle 2 veya daha çok beyit

Ölçü

Aruz

Uyak / örgü

xa / xa / xa ... (yaygın)

Ayrıntılı özellikleri

Öğüt, hiciv, tarih düşürme, felsefi düşünce ve nükteli söyleyiş.
geleneksel kıtada matla bulunmaz.

Temsilciler / gelenek

Klasik divan şairleri

Benzerlerinden farkı

Gazelde ilk beyit genellikle kendi içinde uyaklıdır; kıtada değildir.

Sınavda ayırt et: Kıta-i kebire uzun kıtadır.

Bilinen örnek: Klasik divan şiirindeki tarih kıtaları

Bir olayın tarihini düşürmek için yazılan kıtalar biçimin yaygın kullanımını gösterir.

Müstezat

Nazım birimi / kuruluş

Bir uzun bir kısa dize (ziyade) düzeni

Ölçü

Aruz

Uyak / örgü

Uzun ve kısa dizelerin bağlı uyak düzenleri

Ayrıntılı özellikleri

Genellikle gazel temelinden gelişen, uzun dizelere kısa dizeler ekleyen biçim.
serbest müstezatla karıştırılmamalı.

Temsilciler / gelenek

Divan şiiri geleneği

Benzerlerinden farkı

Serbest müstezatta dize uzunluğu ve örgü daha esnektir.

Sınavda ayırt et: Ziyade adı verilen kısa dizeler temel özelliktir.

Bilinen örnek: Divan şiirindeki gazele bağlı müstezat örnekleri

Uzun dizelere eklenen kısa ziyadelerle kurulan geleneksel biçimi temsil eder.

Divan Edebiyatı — Bentlerle Kurulanlar

Bu başlıktaki ürünleri yapı, işlev ve tarihî bağlamlarıyla birlikte değerlendirin.

Rubai

Nazım birimi / kuruluş

Tek dörtlük

Ölçü

Aruzun rubaiye özgü kalıpları

Uyak / örgü

Genellikle aaxa

Ayrıntılı özellikleri

Hayat, ölüm, kader, aşk, felsefe ve tasavvuf.
özlü ve yoğun söyleyiş.

Temsilciler / gelenek

Ömer Hayyam; Türk edebiyatında Azmizâde Hâletî

Benzerlerinden farkı

Tuyuğ da dört dizelidir; rubaiye özgü aruz kalıpları kullanılır.

Sınavda ayırt et: Rubai her zaman aaxa değildir; aaaa da görülebilir.

Bilinen örnek: Ömer Hayyam'ın rubaileri

Dört dizede hayat, ölüm ve kader gibi düşünceleri yoğun biçimde işler.

Tuyuğ

Nazım birimi / kuruluş

Tek dörtlük

Ölçü

Genellikle fâilâtün fâilâtün fâilün

Uyak / örgü

Genellikle aaxa

Ayrıntılı özellikleri

Türk edebiyatında gelişmiş dörtlük biçimi.
cinaslı uyak sık görülür, zorunlu değildir.

Temsilciler / gelenek

Kadı Burhaneddin, Ali Şîr Nevâî

Benzerlerinden farkı

Rubaiyle ölçü geleneği ve Türk edebiyatındaki gelişimi açısından ayrılır.

Sınavda ayırt et: Cinas tuyuğda yaygındır ama her örnekte zorunlu değildir.

Bilinen örnek: Kadı Burhaneddin'in tuyuğları

Türk şiirinde tuyuğ biçiminin en çok anılan örnekleri arasındadır.

Murabba

Nazım birimi / kuruluş

Dörder dizelik bentler

Ölçü

Aruz

Uyak / örgü

aaaa / bbba / ccca ... gibi

Ayrıntılı özellikleri

Aşk, övgü, dinî düşünce ve toplumsal konular.
farklı murabba uyak düzenleri bulunur.

Temsilciler / gelenek

Divan şairleri

Benzerlerinden farkı

Şarkı da çoğu kez dörtlük bentlidir; şarkıda bestelenme ve nakarat öne çıkar.

Sınavda ayırt et: Murabba = dört dizelik bent esaslı biçim.

Bilinen örnek: Namık Kemal — «Vatan Mersiyesi»

Murabba biçimiyle yazılan şiirlere örnek olarak incelenir.

Şarkı

Nazım birimi / kuruluş

Genellikle dörder dizelik bentler

Ölçü

Aruz

Uyak / örgü

Değişken; nakarat/miyan bulunabilir

Ayrıntılı özellikleri

Bestelenmek üzere yazılır.
aşk, eğlence, günlük yaşam.
nakarat tekrarları yaygındır.

Temsilciler / gelenek

Nedîm, Enderunlu Vâsıf

Benzerlerinden farkı

Murabbadan bestelenmeye elverişli kuruluşu ve nakarat geleneğiyle ayrılır.

Terimler ve bölümler

Nakarat: Tekrarlanan dize veya bölüm, şiirin bestelenmeye uygunluğunu güçlendirir.
Miyan: Şarkı geleneğinde geçiş veya orta bölüm için kullanılan terimdir; her örnekte aynı kuruluş görülmez.

Sınavda ayırt et: Şarkı yalnızca 'dört dize' kuralına indirgenmemelidir.

Bilinen örnek: Nedîm — «Bu şehr-i Sitanbul ki bî-misl ü bahâdır»

İstanbul'u anlatan ünlü şarkı örneğidir.

Muhammes

Nazım birimi / kuruluş

Beş dizelik bentler

Ölçü

Aruz

Uyak / örgü

Bentlere göre değişken

Ayrıntılı özellikleri

Beşer dizelik bentlerden oluşur.
tahmis, başka şairin gazel beyitlerine üçer dize eklenmesiyle oluşan özel bir muhammes türüdür.

Temsilciler / gelenek

Divan şairleri

Benzerlerinden farkı

Murabba dört, muhammes beş, müseddes altı dizelik bent esaslıdır.

Sınavda ayırt et: Tahmis ile muhammesi ilişkili fakat eşanlamlı olmayan kavramlar olarak öğren.

Bilinen örnek: Fuzûlî'nin tahmisleri

Tahmis, başka bir şairin gazel beyitlerine üçer dize eklenerek oluşturulan muhammes türüdür.

Müseddes

Nazım birimi / kuruluş

Altı dizelik bentler

Ölçü

Aruz

Uyak / örgü

Değişken

Ayrıntılı özellikleri

Altışar dizelik bentlerden oluşur.
tesdis, bir beyte dört dize eklenmesiyle kurulan biçimdir.

Temsilciler / gelenek

Divan şairleri

Benzerlerinden farkı

Muhammesten bentteki dize sayısıyla ayrılır.

Sınavda ayırt et: Müseddes altı dizeli bent demektir.

Bilinen örnek: Divan şiirindeki müseddes örnekleri

Her bentte altı dize bulunması temel yapısal ölçüttür.

Terkibibent

Nazım birimi / kuruluş

Birden fazla bent; bentler genellikle gazel biçimli beyitlerden oluşur

Ölçü

Aruz

Uyak / örgü

Her bendin sonunda farklı vasıta beyti

Ayrıntılı özellikleri

Toplum eleştirisi, kader, felsefe, övgü veya mersiye.
bentleri bağlayan vasıta beyitleri değişir.

Temsilciler / gelenek

Bağdatlı Rûhî, Ziyâ Paşa

Benzerlerinden farkı

Terciibentte vasıta beyti aynen tekrar eder.

Terimler ve bölümler

Vasıta beyti: Bentleri birbirine bağlayan beyittir; terkibibentte her bent sonunda değişir.

Sınavda ayırt et: Değişen vasıta beyti = terkibibent.

Bilinen örnek: Ziyâ Paşa — Terkib-i Bend

Değişen vasıta beyitleriyle bağlanan bentlerden oluşan çok bilinen örnektir.

Terciibent

Nazım birimi / kuruluş

Birden fazla bent; bentler genellikle gazel biçimli beyitlerden oluşur

Ölçü

Aruz

Uyak / örgü

Her bendin sonunda aynı vasıta beyti

Ayrıntılı özellikleri

Felsefe, tasavvuf, kader ve hayat üzerine düşünceler.
vasıta beyti tekrarlanır.

Temsilciler / gelenek

Ziyâ Paşa

Benzerlerinden farkı

Terkibibentte vasıta beyti değişir.

Terimler ve bölümler

Vasıta beyti: Bentleri birbirine bağlayan beyittir; terciibentte aynen tekrarlanır.

Sınavda ayırt et: Tekrarlanan vasıta beyti = terciibent.

Bilinen örnek: Ziyâ Paşa — Terci-i Bend

Aynı vasıta beytinin bentler arasında yinelenmesiyle tanınır.

Nazım Türleri — Konuya Göre

Bu başlıktaki ürünleri yapı, işlev ve tarihî bağlamlarıyla birlikte değerlendirin.

Tevhit

Nazım birimi / kuruluş

Gazel, kaside vb. biçimlerle yazılabilir

Ölçü

Aruz yaygın

Uyak / örgü

Biçime bağlı

Ayrıntılı özellikleri

Allah'ın birliğini ve yüceliğini konu edinir.

Temsilciler / gelenek

Divan şiiri geleneği

Benzerlerinden farkı

Münacat doğrudan Allah'a yakarıştır.

Sınavda ayırt et: Tevhit bir konu/tür adıdır; başlı başına zorunlu uyak şeması yoktur.

Bilinen örnek: Şeyh Gâlib'in tevhidleri

Allah'ın birliğini konu edinen şiirlerdir; nazım şekli metne göre değişebilir.

Münacat

Nazım birimi / kuruluş

Kaside, gazel vb.

Ölçü

Aruz yaygın

Uyak / örgü

Biçime bağlı

Ayrıntılı özellikleri

Allah'a dua, yakarış ve bağışlanma dileği.

Temsilciler / gelenek

Divan şiiri geleneği

Benzerlerinden farkı

Tevhit birliği anlatır; münacat yakarır.

Sınavda ayırt et: Şiirin hitap ettiği merci ve amacı belirleyicidir.

Bilinen örnek: Şinasi — Münâcât

Allah'a yakarışın Tanzimat şiirinde de sürdüğünü gösteren tanınmış eserdir.

Naat

Nazım birimi / kuruluş

Kaside, gazel vb.

Ölçü

Aruz yaygın

Uyak / örgü

Biçime bağlı

Ayrıntılı özellikleri

Hz.
Muhammed'i öven şiir.

Temsilciler / gelenek

Fuzûlî ve başka divan şairleri

Benzerlerinden farkı

Methiye genel övgüdür; naatın konusu Hz. Muhammed'dir.

Sınavda ayırt et: Naat nazım türüdür, tek bir nazım şekli değildir.

Bilinen örnek: Fuzûlî — Su Kasidesi

Kaside biçiminde yazılmış, Hz. Muhammed'i öven bir naat örneğidir.

Mersiye

Nazım birimi / kuruluş

Terkibibent, kaside vb.

Ölçü

Aruz yaygın

Uyak / örgü

Biçime bağlı

Ayrıntılı özellikleri

Ölen kişinin ardından duyulan acı, kayıp ve övgü.

Temsilciler / gelenek

Bâkî'nin Kanûnî Mersiyesi

Benzerlerinden farkı

Halktaki ağıt, İslamiyet öncesindeki sagu ile tematik yakınlık.

Sınavda ayırt et: Mersiye konu adıdır; biçimi farklı olabilir.

Bilinen örnek: Bâkî — Kanûnî Mersiyesi

Kanûnî Sultan Süleyman'ın ölümü üzerine yazılmış meşhur mersiyedir.

Hicviye

Nazım birimi / kuruluş

Kaside, kıta vb.

Ölçü

Aruz yaygın

Uyak / örgü

Biçime bağlı

Ayrıntılı özellikleri

Kişi, kurum veya toplumsal kusurları yeren şiir.

Temsilciler / gelenek

Nef'î

Benzerlerinden farkı

Halk şiirinde taşlama benzer eleştiri işlevi görür.

Sınavda ayırt et: Hiciv konuya göre adlandırmadır.

Bilinen örnek: Nef'î — Sihâm-ı Kazâ

Hiciv şiirlerini bir araya getiren eserdir; hicviye konuya göre adlandırılır.

Methiye

Nazım birimi / kuruluş

Kaside vb.

Ölçü

Aruz yaygın

Uyak / örgü

Biçime bağlı

Ayrıntılı özellikleri

Bir kişiyi veya değeri övmek için yazılır.

Temsilciler / gelenek

Divan şiiri geleneği

Benzerlerinden farkı

Kaside nazım şekli; methiye övgü konusudur ve kasidenin bölüm adı da olabilir.

Sınavda ayırt et: Nazım şekli ve konu adını karıştırma.

Bilinen örnek: Nef'î'nin kasideleri

Övgü amacıyla yazılan kasideler methiye türüne örnek oluşturur.

Güzelleme

Nazım birimi / kuruluş

Koşma başta olmak üzere halk şiiri biçimleri

Ölçü

Hece yaygın

Uyak / örgü

Biçime bağlı

Ayrıntılı özellikleri

Güzellik, sevgili, doğa ve aşkı över.

Temsilciler / gelenek

Karacaoğlan

Benzerlerinden farkı

Koşma biçim; güzelleme konudur.

Sınavda ayırt et: Güzelleme, koçaklama, taşlama, ağıt koşmanın konuya göre sınıflandırılmasıdır.

Bilinen örnek: Karacaoğlan — «İncecikten Bir Kar Yağar»

Aşk ve güzellik temasıyla koşma türündeki güzellemeyi örnekler.

Koçaklama

Nazım birimi / kuruluş

Koşma başta olmak üzere halk şiiri biçimleri

Ölçü

Hece yaygın

Uyak / örgü

Biçime bağlı

Ayrıntılı özellikleri

Yiğitlik, savaş, kahramanlık ve cesaret.

Temsilciler / gelenek

Dadaloğlu, Köroğlu

Benzerlerinden farkı

Güzelleme sevgiyi; koçaklama yiğitliği işler.

Sınavda ayırt et: Konu belirleyicidir.

Bilinen örnek: Dadaloğlu — «Ferman padişahın, dağlar bizimdir»

Yiğitlik ve meydan okuma söyleyişiyle bilinen şiirdir.

Taşlama

Nazım birimi / kuruluş

Koşma başta olmak üzere halk şiiri biçimleri

Ölçü

Hece yaygın

Uyak / örgü

Biçime bağlı

Ayrıntılı özellikleri

Kişisel veya toplumsal aksaklıkları eleştirir.

Temsilciler / gelenek

Seyrânî

Benzerlerinden farkı

Divan edebiyatındaki hicviye ile işlevsel benzerlik taşır.

Sınavda ayırt et: Taşlama konuya göre türdür.

Bilinen örnek: Seyrânî'nin taşlamaları

Toplumsal aksaklıkları ve kişileri eleştiren halk şiiri örnekleridir.

Batı Etkisinde ve Modern Türk Şiiri

Bu başlıktaki ürünleri yapı, işlev ve tarihî bağlamlarıyla birlikte değerlendirin.

Sone

Nazım birimi / kuruluş

14 dize; çoğunlukla iki dörtlük ve iki üçlük

Ölçü

Türkçe örneklerde ölçü değişebilir

Uyak / örgü

Avrupa geleneklerinde farklı uyak örgüleri

Ayrıntılı özellikleri

Batı kaynaklı nazım biçimi.
Türk edebiyatında Servetifünun ve sonrasında örnekleri görülür.

Temsilciler / gelenek

Cenap Şahabettin ve sonraki şairler

Benzerlerinden farkı

Terzarima üçlük bentlerden oluşur; sone 14 dizedir.

Sınavda ayırt et: Sone her zaman tek bir uyak şemasına indirgenmez.

Bilinen örnek: Cenap Şahabettin'in sone örnekleri

Batı kaynaklı 14 dizelik biçimin Türk şiirindeki kullanımına örnektir.

Terzarima

Nazım birimi / kuruluş

Üç dizelik bentler; çoğu örnekte sonda tek dize

Ölçü

Türkçe örneklerde ölçü değişebilir

Uyak / örgü

aba / bcb / cdc ...

Ayrıntılı özellikleri

İtalyan kökenli zincirleme uyak.
Dante'nin İlahi Komedya'sıyla tanınır.

Temsilciler / gelenek

Türk şiirinde Batı etkili örnekler

Benzerlerinden farkı

Sone 14 dize, terzarima zincirleme üçlüktür.

Sınavda ayırt et: Zincirleme uyak örüntüsü temel ipucudur.

Bilinen örnek: Dante — İlahi Komedya

Terza rima örgüsünün dünya edebiyatındaki en tanınmış örneğidir.

Serbest Müstezat

Nazım birimi / kuruluş

Uzun-kısa dizeler; sabit bent düzeni yok

Ölçü

Aruz kalıplarında esneklik

Uyak / örgü

Geleneksel müstezattan daha serbest

Ayrıntılı özellikleri

Servetifünun ve Fecriati şiirinde gelişen, dize uzunluklarını çeşitlendiren geçiş biçimi.

Temsilciler / gelenek

Tevfik Fikret, Ahmet Haşim

Benzerlerinden farkı

Serbest nazımla aynı şey değildir; aruz bağlantısı devam eder.

Sınavda ayırt et: Müstezatın geleneksel düzeninden ayrılan esneklik önemlidir.

Bilinen örnek: Ahmet Haşim — «O Belde»

Serbest müstezatla ilişkili şiir örnekleri arasında incelenir.

Serbest Nazım

Nazım birimi / kuruluş

Dize ve bent sayısı serbest

Ölçü

Zorunlu hece veya aruz yok

Uyak / örgü

Zorunlu uyak şeması yok

Ayrıntılı özellikleri

Ritim, vurgu, ses tekrarı ve görsel düzenle kurulabilir.
Cumhuriyet şiirinde yaygınlaşır.

Temsilciler / gelenek

Nâzım Hikmet ve pek çok modern şair

Benzerlerinden farkı

Ölçü/uyak zorunluluğunun bulunmaması şiirde ritim olmadığı anlamına gelmez.

Sınavda ayırt et: Serbest nazımın 'kuralsız' değil, farklı örgütlenmiş şiir olduğunu belirt.

Bilinen örnek: Nâzım Hikmet — «Kuvâyi Milliye Destanı»

Sabit hece ve aruz kalıbına bağlı olmayan modern şiir düzenini gösterir.

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

Karşılaştırma	Birinci	İkinci	Belirleyici ayrım
Koşuk / Koşma	Koşuk: İslamiyet öncesi sözlü tören şiiri	Koşma: âşık edebiyatında çoğunlukla 11'li hece	Dönem ve şiir geleneği
Koşma / Semai	Koşma: çoğunlukla 11'li hece	Semai: çoğunlukla 8'li hece ve özel ezgi	Hece sayısı ve icra
Semai / Varsağı	Semai: lirik söyleyiş	Varsağı: Varsak geleneği ve yiğitçe söyleyiş	Ezgi ve söyleyiş tavrı
Gazel / Kaside	Gazel: genellikle 5–15 beyit	Kaside: daha uzun, çoğu kez övgü ve bölümler	Aynı uyak örgüsü olabilir; işlev farklı
Gazel / Mesnevi	Gazel: aa / ba / ca	Mesnevi: aa / bb / cc	Uyak örgüsü
Rubai / Tuyuğ	Rubai: kendine özgü aruz kalıpları	Tuyuğ: çoğunlukla fâilâtün fâilâtün fâilün	Ölçü geleneği; cinas tuyuğda yaygın
Terkibibent / Terciibent	Terkibibent: vasıta beyti değişir	Terciibent: vasıta beyti tekrarlanır	Bentleri bağlayan beyit
Sagu / Ağıt / Mersiye	Sagu: İslamiyet öncesi; ağıt: halk geleneği	Mersiye: divan geleneği	Üçünün ortak konusu ölüm ve yastır
İlahi / Nefes	İlahi: tekke şiirinde yaygın dinî-tasavvufi ad	Nefes: Alevi-Bektaşi şiir geleneğinde özel bağlam	Tarikat, gelenek ve icra bağlamı
Müstezat / Serbest Müstezat	Müstezat: uzun dizeye kısa ziyade eklenir	Serbest müstezat: daha esnek uzun-kısa dize kuruluşu	Tarihsel gelişim ve esneklik

Çalışma Yöntemi

Önce şiirin nazım birimini (dize, beyit, dörtlük, bent), ardından ölçüsünü (hece, aruz, serbest) ve uyak düzenini belirleyin. Sonra şiirin hangi edebî gelenekte ortaya çıktığını ve hangi konuyu işlediğini sorgulayın. Tek bir işaretten hüküm vermeyin: örneğin 'bre' sözü tek başına varsağıyı kanıtlamaz; gazel ve kaside de aynı uyak örgüsünü kullanabilir.

İlgili tarihsel bağlam için Edebiyat Dönemleri sayfasını, destan anlatıları için Türk ve Dünya Destanları rehberini inceleyin.